|
| ||||||||||||||||||||||
استان ایلام با مساحتی حدود ۱۹۰۸۶ کیلومتر مربع در غرب کشور ایران قرار دارد و بخشهایی از رشتهکوههای کبیرکوه در سلسله جبال زاگرس آن را پوشش میدهد. این استان از شمال به کرمانشاه، از جنوب به خوزستان و عراق، از شرق به لرستان و از غرب به کشور عراق محدود است و حدود ۴۲۵ کیلومتر مرز مشترک با عراق دارد. استان ایلام در تقسیمات کشوری سال ۱۳۰۹ جزء استان پنجم یعنی کرمانشاهان بود. پس از آن در سال ۱۳۴۳ به فرمانداری کل تبدیل شد و در سال ۱۳۵۳ به دلایل سیاسی مرزی اداری به صورت یک استان درآمد. استان ایلام مشتمل بر ۷ شهرستان، ۱۷ بخش و ۳۶ دهستان است. مرکز استان شهر ایلام است و این استان کمجمعیتترین استان ایران به شمار میآید. ایلام دارای منابع گاز و نفت است و موقعیت آن در مسیر زائران کربلا اهمیت ویژهای به این منطقه داده است. مردم ساکن در این استان عموما مسلمان و شیعه دوازده امامی هستند. تعداد بسیار کمی از پیروان مذاهب دیگر نیز در این استان به سر می برند. ۱ - ناهمواري ها، کوه ها و ارتفاعات[ویرایش]کوههای ایلام بخشی از ناهمواریهای سلسلهجبال زاگرس هستند و حاشیه غربی آنها بهصورت چینخوردگیهای موازی در جهت شمالغربی – جنوبشرقی امتداد یافته است. نواحی شمال و شمالشرقی استان کوهستانی با ارتفاعات مهم و نواحی غرب و جنوبغربی آن شامل زمینهای پست و تپهماهور است. بلندترین بخش این رشتهکوه، کبیرکوه با ارتفاع ۲۷۹۰ متر است که جهت آن همانند زاگرس شمالغربی – جنوبشرقی است. دامن شرقی کبیرکوه به درههای ژرف و پرآب منتهی میشود و دامن غربی آن که مرز ایران و عراق را تشکیل میدهد، دارای منابع نفتی و ذخایر زیرزمینی است. قلل کبیرکوه شامل شاه احمد، تبریز، کله باد، فیلمان، دماغه انار، دیواسان، پونه، سبزخانی و زرینگ لگل است و بیشتر این قلل در تمام سال پوشیده از برف و یخ هستند. بخشی از دامن کبیرکوه دارای جنگلهای کوتاه از جنس گردو و بلوط است. دینارکوه در ۲۵ کیلومتری شمال دهلران، بین آبدانان و دهلران قرار دارد و ارتفاع آن ۱۹۵۵ متر و طولش حدود ۷۲ کیلومتر است. این کوه بهصورت قوسی از شمال به جنوب و سپس به شمالغربی امتداد یافته و رودهای دهبانه، آب سیول، آب خزینه و آب گلگل از آن سرچشمه میگیرند. دینارکوه از جنوبشرقی به سیاهکوه متصل میشود، جنس آن گچی است و فاقد نقاط سنگی بوده و آبهای منطقه تلخ و شور هستند. این ناحیه گرمسیر است و سراسر دینارکوه پوشیده از درختان جنگلی کوتاه است. کوه اناران در شمالغربی دهلران قرار دارد و ارتفاع آن ۱۴۳۵ متر است. این کوه از دره درود چنگوله در جنوب روستای قیما آغاز میشود و تا ۱۶ کیلومتری شمالغربی دهلران به طول ۵۰ کیلومتر و عرض متوسط ۱۰ کیلومتر از شمالغربی به جنوبشرقی امتداد یافته است و جاده دهلران به مهران موازات دامن جنوبی آن قرار دارد. سرخکوه با ارتفاع حدود ۱۰۳۰ متر در ۳۲ کیلومتری شمال مهران و جنوب روستای آب گرم قرار دارد و سرچشمه رودخانههای گدارخوش، چشمه مامک و چشمه سرخ است. سیاهکوه با ارتفاع ۱۴۰۸ متر در ۱۶ کیلومتری شمالشرقی دهلران قرار دارد و از شمالغربی به دینارکوه و از شرق به کوه خرگهی منتهی میشود و در دامنه جنوبی آن چشمههای آب معدنی وجود دارند. سایر ارتفاعات استان شامل کوههای مانشت، رنوکوه، نخجیرکوه، کوه دالپری، انجیرکوه و سلسلهجبال حمرین در ناحیه مرزی ایلام و عراق هستند. ۲ - دشت[ویرایش]در نواحی کوهستانی و شمالشرقی استان، دشتهای محدود میانکوهی قرار گرفته است. معابر و راههای منطقهای در دوران گذشته از این درهها و دشتهای میانکوهی عبور کردهاند. دشتهای غربی و جنوبغربی عموماً دشتهای وسیع گرمسیری و اغلب دارای محوطههای باستانی هستند. از جمله این دشتها میتوان به دشت عباس، دشت موسیان، دشت دهلران، دشت مهران و صالحآباد (هیژدانه) اشاره کرد. دشت ایوان با توجه به ویژگیهای آب و هوایی و آثار و ابنیه تاریخی آن، قابل توجه است. ۳ - آب و هوا[ویرایش]آب و هوای استان ایلام به سبب تأثیر عوامل متنوعی مانند عرض جغرافیایی (زاویه تابش آفتاب)، ارتفاع، امتداد رشتهکوههای زاگرس، فاصله از بیابانهای عراق و عربستان و بادهای محلی و منطقهای، از تنوع بالایی برخوردار است. این استان دارای سه منطقه آب و هوایی است: آب و هوای سرد کوهستانی در ارتفاعات بیش از ۲۰۰۰ متر در شمال و شمالشرق، آب و هوای معتدل کوهستانی در نواحی کوهستانی و دامنه شرق و شمالشرق، و آب و هوای صحرایی و نیمهصحرایی گرم و خشک در حاشیه غربی و جنوبی استان. میانگین بارش سالانه در شمال و شمالشرق حدود ۷۰۰ میلیمتر و در نواحی پست جنوبی حدود ۲۵۰ میلیمتر است. ۴ - منابع آب و رودهای مهم[ویرایش]استان ایلام با توجه به شرایط آب و هوایی، موقعیت جغرافیایی، ارتفاعات، جنس خاک، پوشش گیاهی و جنگلها از منابع آب سطحی و زیرزمینی قابل توجهی برخوردار است. حجم بارشهای سالانه استان حدود ۶٫۶ میلیارد مترمکعب است، به این معنا که در هر کیلومتر مربع حدود ۳۵۰ هزار مترمکعب آب به صورت بارشهای جوی نازل میشود. این حجم آب موجب ایجاد جریانهای سطحی نسبتا زیاد در قعر درهها، آبراهها و رودخانههای استان میشود، اما بخش عمده آن به دلیل شکل حوضه آبریز، شیب تند نواحی کوهستانی و فقدان تأسیسات مهار و ذخیرهسازی آب، به هدر میرود. از جمله رودخانههای مهم استان میتوان به کنگیر در دشت ایوان، کانی شیخ در بخش چوار، گدارخوش در کوههای غربی ایلام، کنجانچم و رود گاوی در دشت مهران، چنگوله در دامنهای غربی کبیرکوه، رودخانه میمه در زرینآباد و دشت دهلران، رودخانه دویرج در موسیان، رودخانه سیاهگاو در آبدانان، رودخانه تلخاب در بولی چوار و سیمره اشاره کرد که بزرگترین رودخانه استان است و اراضی زردلان، هلیلان، چرداول، شیروان، بدره، دره شهر و ماژین را آبیاری میکند. ۵ - پیشینه تاریخی ایلام[ویرایش]فلات ایران بخشی از سرزمینهای آسیایی است که نخستین نشانههای حیات مدنی در آن شکل گرفت. کاوشهای باستانشناسی در تپههای هلیلان، دهران، علیکش، سبز، موسیان و فرخآباد، وجود استقرار اولیه انسانها را در هزاره نهم قبل از میلاد تأیید میکند. اقوام ساکن این منطقه در هزاره سوم قبل از میلاد شامل کاسیان، ایلامیان، گوتی، مادها و کادوسها بودند که از نژاد و زبان وابسته به هم برخوردار بودند. زاگرس هم پناهگاه مناسبی برای ساکنان و هم مانع گستردهای برای ارتباط فرهنگی با بیرون بود، که شاید علت کمبود اسناد مدون درباره سرگذشت این اقوام باشد. کاسیان در غرب زاگرس ساکن شدند و در نیمه اول قرن هجدهم قبل از میلاد به بینالنهرین حمله کردند و سرزمین بابل را تصرف نمودند. سلطه آنها بر بابل ۵۷۶ سال ادامه یافت و در طول این مدت تحت تأثیر فرهنگ و دین بابل قرار گرفتند و پایتختشان در شهر دورکور (قصرقوف فعلی) مستقر شد. دومین پادشاه کاسی، کور کالزو، به ایلام حمله کرد اما تسلط طولانی بر این منطقه میسر نشد. شوتروک ناخونته اول قدرت ایلام را به اوج رساند و با حمله به بابل، نماینده کاسیان را برانداخت و فرزند خود کوتیر ناخونته را حاکم آن سرزمین کرد. پس از این دوران، نامی از کاسیان برده نمیشود، اما تا زمان حمله اسکندر در کوهستانهای زاگرس زندگی میکردند. ایلامیان از هزاره چهارم پیش از میلاد در جنوب غربی فلات ایران سکونت داشتند و در هزاره سوم قبل از میلاد بر مناطق وسیعی شامل خوزستان، لرستان، پیشکوه، پشتکوه و کوههای بختیاری و بوشهر و کرانههای خلیج فارس سیطره یافتند. زبان آنان ایلامی و خطشان میخی بود که از سومریان اقتباس شده بود. دین ایلامیان بر پایه پرستش خدایان گوناگون شکل گرفته بود و آنها دولتی منسجم تشکیل دادند. تاریخ ایلام به سه دوره تقسیم میشود: دورهای مرتبط با سومر و آکد (تا ۲۲۲۵ پیش از میلاد)، دورهای مرتبط با بابل (۲۲۶۵ تا ۷۴۵ پیش از میلاد) و دورهای که آشور رقیب ایلام بود (۷۴۵ تا ۶۴۵ پیش از میلاد). در این دوران، ایلامیان بارها با بابل و آشور درگیر شدند و پادشاهانی همچون شوتروک ناخونته موفق به تصرف بابل شدند. عوامل اقتصادی و نظامی، از جمله دسترسی به معادن سنگآهن و اسبهای چابک، موجب شد که ایلام همواره در معرض حملات آشوریان قرار گیرد. آشور بنی پال با حملات خود، ایلام را تا حد زیادی تحت سلطه قرار داد و مردم ایلام به کوهستانها گریختند، اما استقلال قبایل کوهستانی حفظ شد. در دوره ماد (۷۰۸–۵۵۰ ق.م) ایلام جزو ایالات ایران بود و در زمان کیاکسار یا هووخشتره (۶۳۳–۵۸۴ ق.م) جزء ساتراپی هشتم محسوب میشد. داریوش هخامنشی ایلام را جزو ۲۳ ساتراپی خود ثبت کرد و پس از مرگ داریوش سوم (۳۳۰ ق.م) اسکندر تمام مناطق ایران از جمله ایلام را تصرف کرد. در دوره سلوکیان، سوزیانا (ایلام، لرستان، خوزستان فعلی) جزء ۷۲ ایالت بود. مردم پارت علیه جانشینان اسکندر قیام کردند و حکومت اشکانیان شکل گرفت؛ در دوران اشکانیان، ایلام تحت نفوذ آنها بود. در دوره ساسانی، ایلام بخشی از سرزمین پهله و شامل شهرهای سیمره، همدان، کرمانشاه، دینور و مناطق اطراف بود. برخی مناطق ایلام، مانند درهشهر و سیروان، محل ییلاق امرای ساسانی بود و آثار دژ و حصارهای تاریخی همچنان باقی است. پس از ورود اسلام به ایران، ایلام در تشکیلات اسلامی به «جبال» یا ناحیه کوهستانی معروف شد. در زمان یزدگرد سوم سپاهیان ایلام در جنگ با مسلمانان شرکت کردند اما نهایتاً شکست خوردند و ایلام به تصرف مسلمین درآمد. در دوره عباسی، مناطق ایلام مانند مهرجانقذق و دینور به فرماندهان محلی سپرده شد. در قرون میانه و دوران صفوی، والیانی محلی از خانوادههای بومی بر ایلام حکومت کردند، از جمله سلسله والیان فیلی، که تا دوران رضاشاه بر بخشی از پیشکوه و پشتکوه سیطره داشتند و با ایجاد قلعهها و نیروهای محلی از مرزها محافظت میکردند. قلعههای مهم این دوره شامل قلعه والی در شهر ایلام و قلعه کنجانچم در ۱۵ کیلومتری مهران است. ۶ - جمعیت و نژاد[ویرایش]استان ایلام از نظر جمعیت یکی از استانهای کمتراکم ایران به شمار میرود و تراکم جمعیت آن حدود ۲۵۱۶ نفر در هر کیلومتر مربع است، هرچند این توزیع یکنواخت نیست و جمعیت بیشتر در نواحی شمال و شمالشرق به دلیل شرایط جغرافیایی متمرکز شده است. بر اساس سرشماری سال ۱۳۷۵، جمعیت این استان ۴۸۷۸۸۶ نفر بوده است. از نظر نژادی، ایلام محل سکونت اقوام کرد، لر، لک و عرب است؛ کردها در سراسر استان به ویژه در شمال، شمالغرب و مرکز پراکندهاند، لرها در جنوب و جنوبغرب استان زندگی میکنند و لکها در نواحی آبدانان، درهشهر و هلیلان ساکن هستند. همچنین در میان عشایر و ایلات این استان، شمار اندکی کولی زندگی میکنند که ریشه آنان به کولیهایی بازمیگردد که در هند و کشورهای اروپایی سکونت داشتهاند. ۷ - زبان ها و گویش ها[ویرایش]در استان ایلام انواع گویشهای کردی و لکی رایج است که شامل کردی مهکی، گویش شهر ایلام و حومه، چوار، ملکشاهی، بخشی از شیروان و چرداول، علیشروان بخش بدره، صالحآباد و قسمتی از مهران است؛ کردی کلهری که با اندکی تفاوت نسبت به لهجه مهکی در ایوان و بخشی از چرداول رواج دارد؛ و کردی پشتکوهی جنوبی که گویش اکثر ساکنان آبدانان، زرینآباد، دهلران و بخشی از مهران است. گویشهای لری نیز شامل لری ساکنان درهشهر و بخشی از دهلران (طوایف کایدخورده، دیناروند و سگوند) و برخی مردم آبدانان، لری شوهانی طایفه شوهان و حسن گاوداری شیروان، و لری آمیخته با کردی طوایف هندمینی و دوسان میشود. همچنین لکی در روستاهایی از درهشهر، آبدانان، هلیلان و چرداول سفلی رواج دارد و گویشهای لکی و کردی پشتکوهی به یکدیگر نزدیک هستند. علاوه بر این، عربی در موسیان، دهلران و عرب رودبار شیروان سخن گفته میشود. مردم استان با زبان فارسی آشنا هستند و بسیاری از واژههای گویشهای محلی با زبان فارسی دری مطابقت دارد و بخشی از واژههای زبانهای باستانی ایران نیز در گویشهای رایج این استان قابل مشاهده است. ۸ - نقش مردم ایلام در شکل گیری و پیروزی انقلاب اسلامی[ویرایش]مردم استان ایلام با تکیه بر پیشینه تاریخی خود در مبارزه با استبداد و روحیه ظلمستیزی، از سال ۱۳۴۲ همزمان با حمایت از قیام مردم قم، مبارزات خود را علیه حکومت پهلوی آغاز کردند. در همان سال، راهپیمایی مردم ایلام به دستگیری شماری از معترضان انجامید. در فاصله سالهای ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۷، به دلیل همجواری استان با عتبات عالیات، مردم ایلام نقش مؤثری در جریان مبارزات انقلاب اسلامی ایفا کردند. در سالهای پیش از پیروزی انقلاب، این حرکتها با هدایت حضرت آیتالله حیدری ـ از روحانیون برجسته و از یاران امام خمینی(ره) ـ سازماندهی میشد و مردم استان در تظاهرات، راهپیماییها و نیز مبارزات مسلحانه علیه عوامل رژیم شاهنشاهی مشارکت داشتند. بهگونهای که نخستین دادگاه انقلاب پیش از پیروزی انقلاب اسلامی برای محاکمه عوامل رژیم در ایلام تشکیل شد. پس از اوجگیری انقلاب، جوانان ایلام در مقابله با گروههای ضدانقلاب نیز پیشگام بودند. همچنین برای نخستینبار در ایلام، ابوالحسن بنیصدر مورد اعتراض و هجوم مردم قرار گرفت و در جریان بازگشت به تهران، با واکنش خانوادههای شهدا و ایثارگران مواجه شد؛ رخدادی که در نهایت به عزل وی از فرماندهی کل قوا از سوی امام خمینی(ره) انجامید. ۹ - جایگاه ژئوپلیتیکی استان ایلام در هشت سال دفاع مقدس[ویرایش]استان ایلام به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود در امتداد مرز ایران و عراق، همواره یکی از کانونهای اصلی تنش و درگیری میان دو کشور بوده است. ریشه بخشی از این تعارضات به نحوه مرزبندی دوره والیان و مداخله نیروهای بریتانیایی در تعیین خطوط مرزی بازمیگردد؛ مرزبندیای با الگوی زیگزاگی که در برخی نقاط، از جمله زالوآب و بهرامآباد، منجر به درهمتنیدگی اراضی دو کشور شد. این وضعیت، زمینهساز بروز اختلافات مکرر مرزی در دهههای بعد گردید. با وجود امضای قرارداد الجزایر میان ایران و عراق، حکومت بعث عراق این توافق را فرصتی موقت تلقی کرد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی، با تصور تضعیف توان نظامی ایران، بر شدت تحرکات مرزی افزود. پیش از آغاز رسمی جنگ نیز درگیریهای خونینی در مناطق مهران، میمک و دهلران رخ داد که از جمله میتوان به حمله ۲۱ بهمن ۱۳۵۲ ارتش عراق به ارتفاعات مرزی و تلفات گسترده طرفین اشاره کرد. ۹.۱ - آغاز جنگ و سازماندهی جبهه میانیپس از پیروزی انقلاب اسلامی، تجاوزهای مرزی عراق وارد مرحلهای تازه شد و سرانجام در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹، همزمان با آغاز رسمی جنگ ایران و عراق، استان ایلام به یکی از محورهای اصلی تهاجم ارتش بعث تبدیل شد. عراق با تقسیم نوار مرزی ایلام به دو محور عملیاتی و استقرار سپاه دوم در شمال و سپاه سوم در جنوب، پیشروی خود را آغاز کرد. در مقابل، یگانهایی از لشکر ۸۱ زرهی کرمانشاه، لشکر ۹۲ زرهی اهواز، تیپ ۸۴ پیاده خرمآباد، تیپ ۳۷ زرهی شیراز، نیروهای سپاه پاسداران و ژاندارمری در مناطق ایلام، مهران، دهلران، فکه و عینخوش مستقر شدند. در ماههای ابتدایی جنگ، بخشهایی از مناطق مرزی استان به اشغال درآمد؛ اما عملیات ضربت ذوالفقار (فتح میمک) در دی ۱۳۵۹ نقطه عطفی در جبهه میانی بود. در این عملیات، نیروهای ارتش، سپاه و عشایر بومی به فرماندهی آیتالله حیدری ایلامی، ارتفاعات مهم میمک از جمله قلههای ۵۲۵ و ۵۴۰ را آزاد کرده و حدود ۲۰۰ کیلومتر مربع از اراضی اشغالی را بازپس گرفتند. این موفقیت، نخستین عملیات آفندی مؤثر ایران بهشمار میرود و در تغییر موازنه روانی جنگ نقش داشت. ۹.۲ - تداوم عملیاتها و آزادسازی مهراندر طول هشت سال جنگ، نزدیک به ۵۰ عملیات کوچک و بزرگ در جبهه میانی ایلام انجام شد که از مهمترین آنها میتوان به عملیاتهای عاشورا، نصر ۲ و ۶، ظفر ۱ و ۴، والفجر ۱، ۳، ۵ و ۶، محرم، قدس ۳ و بهویژه عملیات کربلای ۱ اشاره کرد. عملیات کربلای ۱ در ۹ تیر ۱۳۶۵ با هدف آزادسازی مهران آغاز شد. این شهر پیشتر به اشغال عراق درآمده و از سوی صدام بهعنوان اهرم سیاسی در معادلات بینالمللی مطرح شده بود. نیروهای ایرانی طی چند مرحله عملیات، در ۱۰ تیر ۱۳۶۵ مهران و ارتفاعات راهبردی اطراف آن از جمله قلاویزان و حمرین را آزاد کردند. این پیروزی، استراتژی عراق را در جبهه میانی با شکست مواجه ساخت. ۹.۳ - حملات موشکی و نقش نیروهای بومیاستان ایلام به دلیل نزدیکی به بغداد، در طول جنگ بیش از ۴۰۰ بار هدف حملات هوایی و موشکی قرار گرفت و همزمان با اجرای «جنگ شهرها» خسارات گستردهای متحمل شد. با این حال، حضور گسترده مردم بومی در خطوط پشتیبانی و رزمی، تشکیل یگانهای محلی و ایجاد تیپ ۱۱ امیرالمؤمنین علیه السلام در سال ۱۳۶۱، نشاندهنده نقش تعیینکننده نیروهای مردمی استان در دفاع از منطقه بود. ۹.۴ - تحولات پایانی جنگدر خرداد ۱۳۶۷، نیروهای سازمان مجاهدین خلق ایران مستقر در عراق، طی عملیاتی با نام چلچراغ به مهران حمله کرده و آن را بهطور موقت اشغال کردند؛ اما نیروهای لشکر ۱۱ امیرالمؤمنین علیه السلام و رزمندگان بومی در محورهای ایوان، ایلام، مهران و دهلران مانع گسترش پیشروی آنان شدند. تاریخ دفاع مقدس در استان ایلام، نمادی از مقاومت مردمی در یکی از حساسترین جبهههای جنگ ایران و عراق است؛ جبههای که با وجود اشغال مقطعی برخی مناطق و تحمل خسارات گسترده، نقش مهمی در تغییر موازنه نظامی و تثبیت دفاع سرزمینی ایران ایفا کرد. ردههای این صفحه : استان های ایران | شهدای استان ایلام | شهدای روحانی استان ایلام | شهدای مدافع حرم استان ایلام | شهرستانهای استان ایلام
|
||||||||||||||||||||||
