تشییع و تدفین حضرت فاطمه
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
تشییع و تدفین حضرت فاطمه، به تشییع و دفن شبانه و پنهانی پیکر
دختر پیامبر اسلام در سال ۱۱ هجری قمری اشاره دارد. بنا بر گزارش‌های تاریخی و روایی، حضرت فاطمه پیش از درگذشت وصیت کرد که او را شبانه و پنهانی به خاک بسپارند تا
ابوبکر بن ابی‌قحافه و
عمر بن خطاب در خاکسپاری او حضور نداشته باشند. این وصیت نشانه اعتراض فاطمه به خلیفه و نارضایتی او از رویدادهای پس از رحلت پیامبر دانسته شده است. جنازه فاطمه با حضور شمار اندکی از نزدیکان و صحابه (همچون
امام علی،
امام حسن،
امام حسین،
عقیل بن ابی‌طالب،
عباس بن عبدالمطلب،
عمار یاسر،
مقداد بن اسود،
زبیر بن عوام،
ابوذر غفاری و
سلمان فارسی) و بدون حضور ابوبکر و عمر دفن شد. محل دقیق دفن او همچنان نامعلوم است، هرچند احتمالاتی چند درباره آن مطرح شده است. پس از آنکه مردم از دفن شبانه آگاه شدند، عمر بن خطاب خواستار نبش قبر و خواندن دوباره نماز میت بر فاطمه شد، ولی با تهدید امام علی از خواسته خود صرف‌نظر کرد.
[ویرایش]
فاطمه، دختر پیامبر اکرم، پس از مدتی بیماری و در پی صدمات جسمی ناشی از حوادث پس از رحلت پیامبر، در سال ۱۱ هجری قمری به شهادت رسید. درباره تاریخ شهادت او میان چهل شب تا هشت ماه پس از رحلت پیامبر اختلاف‌نظر است. مشهورترین قول نزد شیعیان، سوم جمادی‌الثانی، یعنی ۹۵ روز پس از
رحلت پیامبر است. ۱۳ جمادی‌الاول، یعنی ۷۵ روز پس از رحلت، از دیگر نقل‌های رایج است. حضرت فاطمه پس از غروب آفتاب از دنیا رفت.
[ویرایش]
بنابر نقل فتال نیشابوری در کتاب
روضة الواعظین، مردم مدینه شیون‌کنان به خانه امام علی رفتند و منتظر ماندند تا بر جنازه نماز بخوانند؛ ولی ابوذر به نزد مردم رفت و گفت تشییع دختر پیامبر به تأخیر افتاده است و مردم پراکنده شدند.
عباس، عموی پیامبر، از امام علی خواست که
مهاجران و
انصار را برای تشییع و نماز بر جنازه گرد آورد و این کار را مایه زیبایی دین خواند. امام علی، در پاسخ گفت نمی‌تواند به این توصیه عمل کند، زیرا فاطمه وصیت کرده است نماز و تشییع او پنهانی باشد. بر پایه نقل کتاب
سلیم بن قیس، در شب درگذشت فاطمه، ابوبکر و عمر از امام علی خواستند که در نماز خواندن بر جنازه او بر آن دو پیشی نگیرد.
[ویرایش]
فاطمه، وصیت کرد که همسرش امام علی پیکر او را غسل دهد. همچنین از
اسماء بنت عمیس خواست که در غسل بدنش به امام علی کمک کند. امام علی و اسماء بر طبق این وصیت، پیکر فاطمه را غسل دادند و کفن کردند. درباره شمار کسانی که بر جنازه فاطمه نماز خواندند، منابع روایت‌های متفاوتی دارند: حسین بن عبدالوهاب در
عیون المعجزات و محمد بن جریر طبری در
دلائل الامامة (از عالمان شیعه در قرن پنجم هجری) نقل کرده‌اند که فقط امام علی، امام حسن و امام حسین بر جنازه حضرت فاطمه نماز خواندند. فتال نیشابوری در روضة الواعظین و فضل بن حسن طبرسی در
اعلام الوری افزون بر امام علی و حسنین، از عقیل برادر امام علی، عمار، مقداد، زبیر، ابوذر، سلمان، بُرَیدة بن حصیب و شماری از بنی‌هاشم نام برده‌اند که بر جنازه نماز خوانده و او را دفن کردند. علامه مجلسی در بحار الانوار روایتی آورده که حاضران در دفن فاطمه، سلمان فارسی، مقداد، ابوذر غفاری، عبدالله بن مسعود، عباس بن عبدالمطلب و زبیر بن عوام بوده‌اند. در کتاب سلیم بن قیس نیز آمده است که عباس، عموی پیامبر، در نماز بر جنازه فاطمه، پیش‌نماز بوده است.
[ویرایش]
علت مخفیانه بودن مراسم نماز و خاکسپاری، وصیت خود فاطمه سلام الله علیها بوده است. بنابر نقل فتال نیشابوری، حضرت فاطمه به امام علی وصیت کرد هیچ یک از افرادی که به او ظلم کرده و حقش را غصب کرده بودند، بر او نماز نخوانند و در تشییع جنازه‌اش شرکت نکنند. او همچنین وصیت کرد که پیکرش را در تاریکی شب و زمانی که مردم در خواب‌اند دفن کنند. شیخ صدوق نیز روایت کرده است که وقتی از امام علی علت دفن شبانه و مخفیانه فاطمه را پرسیدند، امام فرمود: فاطمه از گروهی خشمگین بود و دوست نداشت آنان در تشییع جنازه‌اش شرکت کنند.
ابن‌قتیبه دینوری، عالم و محدث اهل‌سنت در قرن سوم هجری، هم نقل کرده که فاطمه وصیت کرد شبانه دفن شود تا ابوبکر در دفن او حاضر نشود.
[ویرایش]
در تاریخ یعقوبی، از منابع تاریخی قرن سوم قمری، آمده است که جنازه حضرت فاطمه شبانه دفن شد و هنگام خاکسپاری فقط سلمان، ابوذر و مقداد حضور داشتند. فتال نیشابوری شمار حاضران را کمی بیش از این دانسته است.
ابن‌شهرآشوب در مناقب روایتی مرسل نقل کرده است که چون امام علی؛ حضرت زهرا را نزدیک قبر آورد، دستی از قبر بیرون آمد و او را تحویل گرفت و سپس ناپدید شد. امام علی هنگام خاکسپاری، خطاب به قبر پیامبر گفت: «ای رسول خدا، بر مرگ دختر برگزیده تو، شکیبایی من اندک است و طاقت و توانم از دست رفته... آن ودیعت بازگردانده شد و آن امانت به صاحبش رسید. اندوه مرا پایانی نیست؛ همه شب خواب به چشمم نرود تا آنگاه که خداوند برای من سرایی را که تو در آن جای گرفته‌ای، اختیار کند. به‌زودی، دخترت تو را خبر دهد که چگونه امتت گرد آمدند و بر او ستم کردند.» پس از دفن، امام علی آثار قبر را از میان برد تا قبر فاطمه شناخته نشود. او برای پنهان ماندن محل دفن، هفت قبر و به قولی چهل قبر دیگر نیز ساخت.
[ویرایش]
بر پایه کتاب سلیم بن قیس، صبح روز بعد از دفن، ابوبکر و عمر بن خطاب همراه با مردم برای خواندن نماز بر جنازه رفتند و مقداد به آنان گفت که جنازه را دیشب دفن کرده‌اند. مردم با اطلاع از دفن پنهانی فاطمه از اینکه نتوانسته بودند در تشییع و نماز بر تنها فرزند پیامبر حاضر شوند، ناراحت شدند و یکدیگر را ملامت می‌کردند.
بنابر نقل سلیم بن قیس، عمر بن خطاب پس از آگاهی از نماز و دفن پنهانی به ابوبکر گفت: «به تو گفته بودم که اینان چنین خواهند کرد.» او همچنین با عباس بن عبدالمطلب مشاجره کرد و بنی‌هاشم را به حسادت متهم ساخت؛ عباس این کار را وصیت فاطمه دانست و گفت او وصیت کرد شما دو نفر بر او نماز نگذارید.
بر اساس آنچه در
بحار الانوار آمده است، عمر بن خطاب گفت برخی از زنان مسلمان را بیاورید تا این قبرها را نبش کنند و جنازه فاطمه را پیدا کنند تا بر آن نماز بخوانیم و دوباره دفن کنیم و قبرش را زیارت کنیم. وقتی این خبر به امام علی رسید، بسیار خشمگین شد، شمشیر خود را برداشت و به
بقیع رفت. پس از مشاجره‌ای که میان او و عمر درگرفت، به عمر گفت: «اگر شمشیر خود را از غلاف بیرون بیاورم، به جایش برنمی‌گردانم مگر اینکه تو را کشته باشم.» او همچنین به کسانی که خواهان نبش قبر بودند گفت اگر کسی سنگی را از روی این قبرها جابه‌جا کند، او را خواهد کشت. پس از این تهدیدها، عمر از تصمیم خود منصرف شد. براساس برخی نقل‌ها، ابوبکر امام علی را آرام کرد و گفت کاری که علی دوست نداشته باشد انجام نخواهد داد.
[ویرایش]
محل دقیق دفن حضرت فاطمه نامعلوم است؛ زیرا بنا بر گزارش منابع شیعه، امام علی او را شبانه و پنهانی به خاک سپرد و همه آثار قبر را از میان برد. برای محل دفن چهار احتمال عمده ذکر شده است:
۱. خانه حضرت فاطمه: این نظر، مشهورترین قول میان عالمان شیعه است.
شیخ صدوق،
ابن ادریس حلی،
سید بن طاووس،
علامه مجلسی و
سید محسن امین این احتمال را قوی‌تر از دیگر احتمالات دانسته‌اند. مستند آنان روایتی از
امام رضا است که بر اساس آن فاطمه در خانه‌اش دفن شد و با توسعه‌ای که
بنی‌امیه در
مسجدالنبی ایجاد کرد، آن خانه بخشی از مسجد شد.
۲. روضةالنبی:
شیخ مفید در المقنعه این احتمال را درست دانسته و
شیخ طوسی، محدث شیعه، معتقد است بیشتر عالمان شیعه دفن فاطمه در
روضه النبی را قوی‌تر شمرده‌اند. روضةالنبی فاصله میان منبر و قبر پیامبر در مسجدالنبی است که پیامبر آن را «روضه‌ای از روضه‌های بهشت» خواند.
۳. قبرستان بقیع: به گفته
بهاءالدین اربلی، تاریخ‌نگار شیعه قرن هفتم قمری، میان مردم و تاریخ‌نگاران مشهور است فاطمه در بقیع دفن شده است؛ او محل خاصی از بقیع را مشخص نکرده است. در برابر، شیخ طوسی و
امین‌الاسلام طبرسی این احتمال را بعید شمرده‌اند.
۴. خانه عقیل بن ابی‌طالب (بقعه ائمه بقیع): علامه مجلسی از مصباح الانوار روایتی آورده که فاطمه در خانه عقیل دفن شد. این خانه در کنار قبرستان بقیع قرار داشت و پس از دفن عباس بن عبدالمطلب و چهار تن از امامان در آن، به زیارتگاه عمومی تبدیل و با گسترش بقیع به آن ملحق شد.
سید جعفر مرتضی عاملی، تاریخ‌پژوه شیعه، تعیین قطعی محل قبر فاطمه را ناممکن دانسته است. به اعتقاد شیخ طوسی و امین‌الاسلام طبرسی، بهتر است زیارت حضرت فاطمه در هر سه مکان روضةالنبی، خانه فاطمه و بقیع انجام گیرد. علامه مجلسی دو قول خانه و روضه را قابل جمع دانسته است، زیرا به اعتقاد شیعه روضه شامل خانه فاطمه نیز می‌شود؛ به همین دلیل برخی محققان قول روضه را تأییدی بر قول خانه شمرده‌اند. نظر مشهور میان عالمان اهل‌سنت این است که قبر حضرت فاطمه در بقعه ائمه بقیع قرار دارد. برخی محققان شیعه انگیزه آنان از بیان این نظر را کاستن از فشار عقیدتی پیروان شیعه نسبت به مخفی بودن قبر فاطمه دانسته‌اند.
[ویرایش]
عالمان شیعه علت پنهان بودن قبر فاطمه سلام الله علیها را وصیت او برای دفن شبانه و پنهانی دانسته‌اند. بر اساس منابع شیعه، فاطمه دلیل این وصیت را غصب خلافت از امام علی،
تصرف فدک و یاری نکردن مسلمانان دانسته است. به گفته شیخ مفید و نویسنده دلائل الامامة، حضرت فاطمه وصیت کرد قبر او مخفی بماند. شیعیان مشخص نبودن مکان دفن را دلیلی بر نارضایتی فاطمه از ابوبکر و عمر و اعتراض نسبت به غصب خلافت و فدک می‌دانند. از حکمت‌های مخفی بودن قبر، تداوم نارضایتی فاطمه از وضعیت پس از رحلت پیامبر و باقی ماندن این پرسش دانسته شده است که چرا قبر تنها دختر پیامبر پنهان است. سید محمدرضا گلپایگانی از مراجع تقلید شیعه با تعیین محل مشخصی به‌عنوان قبر حضرت فاطمه مخالفت کرده و مخفی بودن قبر را نشانه‌ای از مظلومیت و حقانیت شیعه شمرده است.
قاضی نورالله شوشتری از عالمان شیعه، زمان آشکار شدن قبر را پس از
ظهور امام مهدی و به دست او دانسته‌اند.
