شمر بن ذیالجوشن
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
شِمر بن ذیالجوشن (درگذشتهٔ ۶۶ قمری) از
تابعین و از فرماندهان سپاه کوفه در
واقعهٔ کربلا بود. او از بزرگان قبیلهٔ هوازن و از شاخهٔ بنیعامر بن صعصعه بهشمار میرفت و در منابع تاریخی با نسبتهای کلابی، ضبابی و عامری نیز شناخته میشود. نام وی در تاریخ اسلام بیشتر به سبب نقش در رویدادهای منتهی به کشته شدن حسین بن علی در نبرد کربلا (۶۱ قمری) ذکر شده است. او پیشتر در
جنگ صفین در سپاه علی بن ابیطالب حضور داشت، اما بعدها به مخالفان او پیوست و در سپاه امویان قرار گرفت. شمر در سال ۶۶ قمری در جریان
قیام مختار ثقفی کشته شد.
[ویرایش]
نام کامل او در منابع تاریخی «شمر بن ذیالجوشن شرحبیل بن اعور بن عمرو بن ضباب بن کلاب» ذکر شده است. کنیهٔ او ابوسابغه بوده است. پدرش ذیالجوشن از چهرههای قبیلهٔ
بنیکلاب بهشمار میرفت. دربارهٔ لقب «ذیالجوشن» گفته شده که به دلیل برجستگی سینه به این نام خوانده میشد. در برخی گزارشها آمده است که وی در آغاز دعوت پیامبر اسلام ایمان نیاورد، اما پس از
فتح مکه اسلام آورد. دربارهٔ مادر شمر اطلاعاتی در منابع موجود نیست. در برخی منابع، شمر فردی خشن توصیف شده و گفته شده است که به بیماری پیسی مبتلا بوده و اثری از جراحت جنگ صفین بر چهرهٔ او باقی مانده بود. او در جنگ صفین در سپاه علی بن ابیطالب حضور داشت و در همان جنگ زخمی شد. با این حال، پس از آن از مواضع پیشین خود فاصله گرفت و به تدریج به حامیان حکومت اموی پیوست.
[ویرایش]
از جمله اقدامات منسوب به شمر، مشارکت در ماجرای دستگیری
حجر بن عدی در سال ۵۱ قمری است. حجر بن عدی از یاران علی بن ابیطالب بود که به دستور
زیاد بن ابیه، والی کوفه، بازداشت شد. در برخی منابع آمده است که شمر از جمله شاهدان علیه حجر بود و این شهادتها در نهایت به قتل حجر و یارانش در مرج عذراء انجامید. در سال ۶۰ قمری، پس از مرگ معاویه و آغاز حکومت
یزید بن معاویه، حسین بن علی از بیعت با یزید خودداری کرد و
مسلم بن عقیل را به کوفه فرستاد. در این دوره، عبیدالله بن زیاد برای مقابله با حرکت مسلم وارد کوفه شد. گزارشهایی وجود دارد که شمر در سخنرانیهایی در کوفه مردم را از حمایت مسلم بن عقیل بازمیداشت و آنان را از قدرت حکومت اموی میترساند.
[ویرایش]
پس از حرکت حسین بن علی به سوی عراق و استقرار او در کربلا، عبیدالله بن زیاد سپاهی به فرماندهی
عمر بن سعد اعزام کرد. در برخی گزارشها آمده است که عمر بن سعد در ابتدا تمایل به مصالحه داشت، اما شمر او را به رد صلح و آغاز جنگ تشویق کرد. در ۹ محرم ۶۱ قمری، شمر به همراه نیروهایی از سوی عبیدالله بن زیاد وارد کربلا شد. نامهٔ ابن زیاد به عمر بن سعد در این زمان بر لزوم بیعت گرفتن از حسین بن علی یا جنگ با او تأکید داشت و همچنین تهدید به واگذاری فرماندهی به شمر در صورت سرپیچی عمر بن سعد مطرح شده بود. ورود شمر موجب تشدید تنشها در آستانهٔ نبرد شد. در همان روز، شمر برای بهرهگیری از پیوندهای قبیلهای، به
عباس بن علی و برادرانش اماننامهای از سوی عبیدالله بن زیاد ارائه کرد و آنان را «خواهرزادگان» خود خواند، اما عباس بن علی و برادرانش این اماننامه را نپذیرفتند. در روز عاشورا (۱۰ محرم ۶۱ قمری)، شمر فرماندهی جناح چپ سپاه عمر بن سعد را بر عهده داشت و در نبرد شرکت فعال داشت. او سپاهیان را به ادامه جنگ تشویق میکرد و در برخی منابع از رجزخوانی او نیز یاد شده است:
«خلّوا عداة الله خلّوا عن شمر
يضربهم بسيفه ولا يفرّ
وهو لكم صاب وسم مقر»
در جریان نبرد، شمر در درگیریهای متعدد با یاران حسین بن علی حضور داشت و در تشویق سپاه کوفه نقش داشت. در برخی منابع، نقش او در قتل برخی از یاران حسین بن علی ذکر شده است. در مرحله پایانی نبرد نیز او از جمله کسانی بود که سپاه را به حمله نهایی تشویق کرد. در مورد قاتل مستقیم حسین بن علی گزارشهای متفاوتی وجود دارد؛ در برخی منابع
سنان بن انس و در برخی دیگر شمر بن ذیالجوشن بهعنوان عامل مستقیم ذکر شدهاند. با این حال، در اکثر منابع بر نقش فعال شمر در صحنه پایانی تأکید شده است. پس از شهادت حسین بن علی، سپاه کوفه به خیمههای اهل بیت او حمله کرد و شمر در این حمله حضور داشت. او قصد داشت
علی بن الحسین (امام سجاد) را که بیمار بود، به قتل برساند، اما حمید بن مسلم با این اقدام مخالفت کرد و عمر بن سعد دستور داد از قتل او جلوگیری شود. پس از پایان نبرد، سرهای کشتهشدگان به کوفه و سپس دمشق منتقل شد. شمر در انتقال سرها و اسیران حضور داشت. پس از بازگشت به کوفه، او اقدامات خود را با اطاعت از دستور حاکمان توجیه میکرد.
[ویرایش]
در سال ۶۶ قمری، مختار ثقفی در کوفه قیام کرد. در جریان این قیام، بسیاری از عاملان واقعه کربلا تعقیب شدند. شمر از کوفه گریخت، اما در نهایت در یکی از مناطق اطراف عراق یا مرز عراق و خوزستان کشته شد و سر او نزد مختار برده شد.
[ویرایش]
در منابع شیعه، شمر بن ذیالجوشن بهعنوان یکی از چهرههای اصلی مخالفان حسین بن علی در واقعه کربلا شناخته میشود و در متون زیارتی مانند زیارت عاشورا مورد لعن قرار گرفته است. در برخی منابع اهل سنت نیز از او با نکوهش یاد شده و دربارهٔ برخی روایات منسوب به او تردیدهایی مطرح شده است.
