|
| ||||||||||||||||||||
عملیات والفجر ۸ یکی از بزرگترین و پیچیدهترین عملیاتهای تهاجمی ایران در جنگ عراق با ایران بود که در شامگاه ۲۰ بهمن ۱۳۶۴ با رمز «یا فاطمه الزهرا» آغاز شد و به تصرف شبهجزیره فاو توسط نیروهای ایرانی انجامید. این عملیات با عبور نیروهای ایرانی از اروندرود و استقرار در کرانه غربی آن، موازنه نظامی و سیاسی جنگ را بهطور محسوس به سود ایران تغییر داد و از آن بهعنوان یکی از مهمترین عملیاتهای آبی–خاکی جنگ یاد میشود. منطقه فاو از نظر راهبردی برای عراق اهمیت بسیار بالایی داشت؛ زیرا این منطقه آخرین منفذ عراق برای دسترسی مستقیم به خلیج فارس بهشمار میرفت. با تصرف فاو، ایران توانست عراق را از دسترسی مؤثر به آبهای آزاد محروم کند، بندر امالقصر را در معرض تهدید قرار دهد و بر اروندرود تسلط عملیاتی بیشتری پیدا کند. ۱ - پیشزمینه[ویرایش]در سال ۱۳۶۴، جنگ عراق با ایران وارد مرحلهای شده بود که هر دو طرف در پی شکستن بنبست نظامی بودند. در این مقطع، عراق علاوه بر بهرهگیری از کمکهای مالی و تسلیحاتی گسترده کشورهای عربی و غربی، حملات خود را به زیرساختهای اقتصادی ایران، بهویژه در قالب جنگ نفتکشها و حمله به جزیره خارک، افزایش داده بود. همزمان، تلاشهای سیاسی منطقهای و بینالمللی برای تحمیل آتشبس یا جلوگیری از شکست عراق نیز شدت گرفته بود. در چنین شرایطی، فرماندهان ایرانی برای حفظ ابتکار عمل و وارد کردن ضربهای راهبردی به عراق، به طراحی عملیاتی بزرگ روی آوردند. پس از بررسی جبهههای مختلف، منطقه فاو و اروندکنار بهعنوان محور اصلی عملیات انتخاب شد. بهگفته برخی منابع، ایده حمله به این منطقه پیشتر نیز در سطوح فرماندهی ایران مطرح شده بود، اما در سال ۱۳۶۴ زمینه اجرایی آن فراهم شد. ۲ - دلایل انتخاب منطقه فاو[ویرایش]انتخاب فاو بر پایه مجموعهای از ملاحظات سیاسی، نظامی و جغرافیایی صورت گرفت. مهمترین اهداف و دلایل این انتخاب عبارت بودند از: تصرف شهر فاو ؛ تسلط بر اروندرود ؛ تأمین امنیت خور موسی و مسیر تردد کشتیها به بندر امام خمینی ؛ تهدید بندر امالقصر ؛ مسدود کردن راه دسترسی عراق به خلیج فارس ؛ نزدیک شدن به مرز کویت ؛ انهدام مواضع و سکوهای موشکی عراق در منطقه. فاو همچنین منطقهای بود که عراق احتمال حمله گسترده ایران از آن محور را کمتر میدانست. دشواریهای طبیعی منطقه، بهویژه جریان شدید آب و جزر و مد اروندرود، موجب شده بود فرماندهان عراقی این محور را کمخطرتر از سایر جبههها ارزیابی کنند. ۳ - طراحی و آمادهسازی عملیات[ویرایش]عملیات والفجر ۸ مستلزم ماهها شناسایی، حفاظت اطلاعات و آمادهسازی گسترده بود. یکی از محورهای اصلی موفقیت عملیات، غافلگیری ارتش عراق بود. نیروهای اطلاعاتعملیات سپاه، با اجرای شناساییهای مداوم و پنهانی، معابر عبور از اروند و استحکامات دشمن را بررسی کردند. در این میان، سردار شهید محمدحسن قاسمی طوسی، مسئول اطلاعات و عملیات لشکر ویژه ۲۵ کربلا، نقش مهمی در شناسایی منطقه و آمادهسازی اطلاعاتی عملیات داشت. در روایتهای مربوط به این عملیات، از او با عنوان «نابغه فاو» و «مالک اشتر جبههها» یاد شده است. بنا بر این منابع، طوسی و نیروهای تحت امر او طی چند ماه شناسایی در منطقه، بدون بر جا گذاشتن سرنخ مؤثر برای دشمن، در آمادهسازی زمینه اجرای عملیات نقش داشتند. همزمان برای انحراف ذهن فرماندهان عراقی، مجموعهای از عملیاتهای فریب نیز در دیگر مناطق جبهه، از جمله هورالعظیم و امالرصاص، طراحی شد تا تمرکز عراق از محور فاو دور بماند. ۴ - ویژگیهای جغرافیایی و دشواری عملیات[ویرایش]منطقه عملیات از پیچیدهترین مناطق نبرد در جنگ عراق با ایران بهشمار میرفت. مهمترین مانع طبیعی، اروندرود بود که دارای ویژگیهای زیر بود: جریان شدید آب ؛ جزر و مد محسوس ؛ عرض قابل توجه در محل عبور ؛ دشواری انتقال نیروی انسانی و تجهیزات سنگین. عبور از چنین مانعی، آن هم در برابر دشمنی مستقر در کرانه غربی، نیازمند تلفیقی از غواصی رزمی، قایقسواری، آتش پشتیبانی، مهندسی رزمی و پشتیبانی لجستیکی گسترده بود. به همین دلیل، عملیات والفجر ۸ در منابع مختلف بهعنوان یکی از دشوارترین عملیاتهای آبی–خاکی جنگ معرفی شده است. ۵ - آغاز عملیات[ویرایش]عملیات در شامگاه ۲۰ بهمن ۱۳۶۴، حدود ساعت ۲۲:۱۰ تا ۲۲:۲۲، با رمز «یا فاطمه الزهرا» آغاز شد. در مرحله نخست، نیروهای غواص و خطشکن ایرانی از اروندرود عبور کردند و مواضع اولیه ارتش عراق را در ساحل غربی هدف قرار دادند. در برخی روایتها شمار غواصان شرکتکننده در موج نخست حدود ۳۰۰۰ نفر ذکر شده است. مرحله آغازین عملیات بر پایه غافلگیری، سرعت عمل و سکوت بنا شده بود. غواصان با عبور از رودخانه، خط اول دشمن را شکستند و راه را برای انتقال نیروهای پیاده و تجهیزات باز کردند. پس از آن، یگانهای پیاده با استفاده از قایق به ساحل غربی منتقل شدند و بهتدریج شهر فاو و مواضع اطراف آن را تصرف کردند. ۶ - محورهای عملیات[ویرایش]عملیات والفجر ۸ دارای چند محور هماهنگ بود: محور اصلی : محور اصلی از اروندکنار آغاز شد و هدف آن عبور از اروند و تصرف فاو بود. در این محور، نیروهای سپاه پاسداران نقش اصلی در خطشکنی و تثبیت سرپل را بر عهده داشتند. محورهای پشتیبانی : برای پشتیبانی از محور اصلی و جلوگیری از تمرکز دشمن، عملیاتها و تحرکاتی در محورهای دیگر نیز انجام شد، از جمله: محور شلمچه تا کوشک ؛ این تکهای پشتیبانی موجب شد ارتش عراق در تشخیص محل واقعی حمله اصلی دچار تردید شود و بخشی از نیروهای خود را در جبهههای دیگر نگه دارد. ۷ - نقش ارتش جمهوری اسلامی ایران[ویرایش]اگرچه بار اصلی خطشکنی و عبور اولیه از اروند بر عهده یگانهای سپاه بود، اما ارتش جمهوری اسلامی ایران در پشتیبانی آتش، مهندسی، نیروی هوایی و هوانیروز نقش مهمی ایفا کرد. بنا بر برخی گزارشها، در پشتیبانی از این عملیات: بیش از ۵۰ گردان توپخانه ؛ نزدیک به ۱۰۰۰ قبضه توپ ؛ یگانهای مهندسی برای نصب پل ؛ قرارگاه رعد نیروی هوایی ؛ هوانیروز ارتش بهکار گرفته شدند. این حجم از آتش پشتیبانی در برخی منابع، از گستردهترین آتشهای پشتیبانی جنگ توصیف شده است، هرچند ارقام دقیق آن در منابع مختلف یکسان نیست. ۸ - نقش لشکر ۲۵ کربلا[ویرایش]لشکر ویژه ۲۵ کربلا از یگانهای مؤثر در عملیات والفجر ۸ بود و در روایات داخلی نقش برجستهای برای آن ذکر شده است. بنا بر این روایتها، این لشکر در مقاطع حساس عملیات، بهویژه در عبور از اروند و تثبیت مواضع در فاو، حضوری تعیینکننده داشت. در منابع مربوط به این لشکر آمده است که پس از موفقیت عملیات، افتخار نصب پرچم متبرک حرم امام رضا(ع) بر گلدستههای مسجد فاو به فرمانده این لشکر واگذار شد؛ موضوعی که در ادبیات روایی و خاطرهنگاری جنگ بازتاب یافته است. ۹ - مهندسی رزمی و پلسازی[ویرایش]یکی از چالشهای اصلی عملیات، انتقال مستمر نیرو، مهمات و تجهیزات به آن سوی اروند بود. در مرحله نخست، از پل شناور برای عبور تجهیزات استفاده شد، اما این پل بهدلیل شرایط جزر و مد و حملات هوایی عراق، آسیبپذیر بود و در برخی ساعات شبانه نصب و جمعآوری میشد. پس از آن، ساخت پل ثابت روی اروند در دستور کار قرار گرفت. در منابع داخلی از این پل با نام پل بعثت یاد شده و اجرای آن به مهندسی جهاد سازندگی نسبت داده شده است. بنا بر این گزارشها، این پل با استفاده از هزاران قطعه لوله فلزی ساخته شد و نقش مهمی در تثبیت و پشتیبانی از سرپل فاو ایفا کرد. جزئیات فنی مربوط به طول، عرض و تعداد قطعات بهکاررفته در منابع مختلف متفاوت گزارش شده و نیازمند تطبیق با اسناد تخصصیتر است. ۱۰ - غافلگیری عراق[ویرایش]غافلگیری از عوامل اصلی موفقیت عملیات والفجر ۸ دانسته شده است. در پژوهشهای تحلیلی و نیز روایتهای نظامی، غافلگیری در این عملیات در سه سطح بررسی شده است: راهبردی ؛ عملیاتی ؛ تاکتیکی. عوامل مؤثر در این غافلگیری عبارت بودند از: حفاظت اطلاعات گسترده ؛ عملیات فریب ؛ انتخاب محوری که دشمن احتمال حمله اصلی از آن را کم میدانست ؛ استفاده از شرایط نامساعد جوی و شب ؛ سرعت عمل در شکستن خط و گسترش سرپل ؛ بر پایه برخی اظهارات منسوب به مسئولان عراقی و نیز گزارشهای حاصل از بازجویی اسرای جنگی، ارتش عراق تا مدتی پس از آغاز عملیات نیز فاو را محور اصلی حمله ایران تلقی نمیکرد و احتمال میداد تک اصلی در مناطق دیگری مانند هور باشد. ۱۱ - مراحل کلی عملیات[ویرایش]در یک جمعبندی کلی، روند اجرای عملیات را میتوان در سه مرحله خلاصه کرد: عبور غواصان و شکستن خط اول دشمن ورود نیروهای پیاده و تصرف شهر و مواضع اصلی انتقال تجهیزات، احداث پل، پشتیبانی و تثبیت خطوط دفاعی پس از فتح اولیه، نیروهای ایرانی برای تثبیت دستاوردها با ضدحملههای سنگین ارتش عراق روبهرو شدند. بر پایه برخی گزارشها، این درگیریها بیش از دو ماه ادامه یافت و ایران توانست مواضع خود را در عمق منطقه فاو تثبیت کند. ۱۲ - نتایج عملیات[ویرایش]نتایج سرزمینی و راهبردی : از مهمترین نتایج عملیات والفجر ۸ میتوان به موارد زیر اشاره کرد: تصرف شهر فاو ؛ محروم شدن عراق از دسترسی مستقیم و مؤثر به خلیج فارس ؛ تهدید بندر امالقصر ؛ تسلط بیشتر ایران بر اروندرود ؛ افزایش فشار سیاسی و نظامی بر عراق ؛ در برخی منابع، وسعت مناطق تصرفشده حدود ۷۷۰ کیلومتر مربع از خاک عراق و بخشی از مناطق مرزی ایران ذکر شده است. نتایج نظامی : در گزارشهای رسمی و نیمهرسمی ایرانی، آمارهای مختلفی از تلفات و خسارات عراق ارائه شده است. از جمله در برخی منابع آمده است: ۱۷۰۰۰ کشته ؛ ۲۵۰۰۰ زخمی ؛ ۲۵۰۰ اسیر ؛ انهدام صدها دستگاه تانک، نفربر و خودرو ؛ انهدام دهها فروند هواپیما و بالگرد ؛ انهدام یا تصرف شماری از شناورهای نظامی. با این حال، آمارهای دقیق تلفات و خسارات در منابع مختلف متفاوت است و بخشی از آنها نیازمند بررسی تطبیقی با منابع مستقل است. نتایج اقتصادی : تصریح فاو و تهدید اسکلهها و مسیرهای صادراتی عراق، فشار اقتصادی مضاعفی بر این کشور وارد کرد. برخی منابع این عملیات را عامل اختلال در بخشی از شریانهای صادرات نفتی عراق دانستهاند. ۱۳ - بازتابها[ویرایش]عملیات والفجر ۸ در داخل ایران بهعنوان یکی از بزرگترین دستاوردهای نظامی جنگ تبلیغ و بازنمایی شد. در این چارچوب، از آن بهعنوان یکی از عملیاتهای نمونه در تاریخ نظامی یاد شد و حتی در برخی منابع داخلی ادعا شد که در دانشگاههای خارجی به عنوان نمونهای از عملیاتهای پیچیده آموزش داده میشود. با این حال، این ادعا نیازمند تأیید از منابع مستقل است. از سوی دیگر، عملیات والفجر ۸ در منابع غربی و عربی بهندرت مورد توجه قرار گرفته است، که احتمالاً به دلیل حساسیتهای سیاسی و نظامی ناشی از شکست عراق در آن است. ردههای این صفحه : شهدای عملیات والفجر هشت (استان مازندران) | عملیات های نظامی جنگ عراق با ایران
|
||||||||||||||||||||
