قیام توابین
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
قیام توّابین یکی از نخستین جنبشهای شیعی در تاریخ اسلام است که در سالهای پس از
واقعهٔ کربلا در کوفه شکل گرفت. این قیام به رهبری
سلیمان بن صرد خزاعی و با مشارکت گروهی از شیعیان کوفه سازمان یافت و هدف اصلی آن توبه از کوتاهی در یاری امام حسین بن علی و خونخواهی از عاملان واقعهٔ کربلا بود. این جنبش که در فاصلهٔ سالهای ۶۱ تا ۶۵ هجری قمری شکل گرفت، از نظر نظامی با شکست پایان یافت، اما از نظر تاریخی و فکری تأثیر عمیقی بر شکلگیری جنبشهای بعدی شیعی، بهویژه
قیام مختار ثقفی، گذاشت.
[ویرایش]
(واقعهٔ کربلا و پیامدهای آن)
واقعهٔ کربلا در سال ۶۱ هجری قمری نقطهٔ عطفی در تاریخ اسلام و بهویژه تاریخ شیعه بود.
امام حسین بن علی، نوهٔ پیامبر اسلام، پس از دریافت نامههای فراوان از مردم کوفه برای قیام علیه حکومت اموی، به سوی عراق حرکت کرد. بسیاری از کوفیان در این نامهها وعدهٔ یاری و حمایت داده بودند. اما با ورود
عبیدالله بن زیاد به کوفه و اعمال فشار شدید سیاسی و نظامی، فضای شهر تغییر کرد و بسیاری از کسانی که پیشتر امام را دعوت کرده بودند، از یاری او خودداری کردند. در نتیجه، امام حسین و یاران اندکش در دهم محرم سال ۶۱ هجری در سرزمین کربلا به دست سپاه اموی به شهادت رسیدند. این حادثه تأثیر عمیقی بر وجدان دینی و اجتماعی بسیاری از شیعیان کوفه گذاشت. آنان به تدریج دریافتند که در برابر امامی که خود دعوت کرده بودند، کوتاهی کردهاند و همین احساس گناه زمینهٔ شکلگیری جنبشی را فراهم کرد که بعدها به نام توّابین شناخته شد.
[ویرایش]
واژهٔ «توّابین» از ریشهٔ عربی «توبه» گرفته شده و به معنای توبهکنندگان است. این نام به گروهی از شیعیان کوفه اطلاق شد که معتقد بودند تنها راه جبران کوتاهی در یاری امام حسین، جنگیدن با قاتلان او و آمادگی برای کشته شدن در این راه است. در نگاه آنان، توبه صرفاً یک عمل فردی یا عبادی نبود، بلکه باید در قالب یک اقدام عملی و حتی فداکاری جانی تحقق مییافت. همین نگرش باعث شد قیام توابین ماهیتی مذهبی و اخلاقی پیدا کند و بیش از آنکه یک جنبش سیاسی صرف باشد، نوعی حرکت توبهآمیز جمعی تلقی شود.
[ویرایش]
(رهبران نخستین جنبش): پس از واقعهٔ کربلا، گروهی از بزرگان شیعه در کوفه گرد هم آمدند و دربارهٔ راهی برای جبران گذشته گفتگو کردند. در میان آنان چند شخصیت نقش محوری داشتند: -
سلیمان بن صرد خزاعی -
مسیّب بن نجبه فزاری -
عبدالله بن سعد بن نفیل ازدی -
عبدالله بن وال تیمی -
رفاعة بن شداد بجلی. این افراد از چهرههای شناختهشده جامعهٔ کوفه بودند و برخی از آنان سابقهٔ همراهی با امام علی علیهالسلام را داشتند. جلسات آنان در ابتدا بهصورت مخفیانه برگزار میشد تا از واکنش حکومت اموی جلوگیری شود.
[ویرایش]
در یکی از گردهماییهای مهم این گروه، مسیّب بن نجبه سخنرانی تأثیرگذاری ایراد کرد که آغاز رسمی حرکت توابین به شمار میرود. او در سخنان خود با اشاره به واقعهٔ کربلا، کوتاهی مردم کوفه در یاری امام حسین را گناهی بزرگ دانست و اعلام کرد که تنها راه جبران این خطا، جنگ با قاتلان امام است. مسیّب تأکید کرد که آنان یا باید قاتلان حسین بن علی را بکشند یا خود در این راه کشته شوند. این سخنان تأثیر عمیقی بر حاضران گذاشت و آنان را برای آغاز یک حرکت جدی آماده کرد.
[ویرایش]
(انتخاب رهبر قیام): پس از سخنان مسیّب بن نجبه، رفاعة بن شداد پیشنهاد کرد که برای ساماندهی جنبش، یک رهبر انتخاب شود. او سلیمان بن صرد خزاعی را بهعنوان مناسبترین فرد معرفی کرد. سلیمان از اصحاب قدیمی پیامبر اسلام و از یاران امام علی علیهالسلام بود و در میان شیعیان کوفه احترام فراوانی داشت. سن بالای او و سابقهٔ طولانیاش در میان مسلمانان باعث شد که به عنوان رهبر این حرکت پذیرفته شود.
[ویرایش]
پس از انتخاب به عنوان رهبر، سلیمان بن صرد سخنرانی مهمی ایراد کرد که بعدها به عنوان بیانیهٔ اصلی قیام توابین شناخته شد. او در این سخنرانی به کوتاهی خود و دیگران در یاری امام حسین اعتراف کرد و تأکید نمود که تنها راه جبران این گناه، مبارزه با قاتلان آن حضرت است. او همچنین با اشاره به داستانی از بنیاسرائیل دربارهٔ توبهٔ سخت آنان، نشان داد که توبهٔ واقعی گاه نیازمند فداکاری بزرگ و حتی جاندادن است.
[ویرایش]
(جذب نیرو در کوفه): پس از شکلگیری هستهٔ رهبری، دعوت از شیعیان کوفه آغاز شد. این دعوت بهصورت مخفیانه انجام میشد، زیرا
حکومت اموی نسبت به هرگونه حرکت سیاسی حساس بود. در مدت کوتاهی شمار زیادی از مردم با این جنبش اعلام همدلی کردند. گزارشهای تاریخی نشان میدهد که حدود شانزده هزار نفر با توابین بیعت کردند و آمادگی خود را برای شرکت در قیام اعلام نمودند. با این حال، میان بیعتهای اعلامشده و حضور واقعی در میدان نبرد فاصلهٔ زیادی وجود داشت؛ مسئلهای که بعدها یکی از عوامل مهم ضعف قیام شد.
[ویرایش]
(وضعیت قدرت در عراق) : در سالهای پس از واقعهٔ کربلا، اوضاع سیاسی عراق بسیار پیچیده بود. پس از مرگ
یزید بن معاویه، اقتدار حکومت اموی در برخی مناطق تضعیف شد و در مقابل، نیروهای رقیب مانند زبیریان در برخی شهرها قدرت یافتند. این وضعیت باعث شد فضای سیاسی عراق پر از رقابتهای مختلف شود و گروههای گوناگون برای کسب قدرت تلاش کنند. در همین دوره،
مختار ثقفی نیز در کوفه به عنوان یکی از چهرههای سیاسی مطرح شد. او بعدها قیامی مستقل برای خونخواهی امام حسین به راه انداخت. حضور مختار باعث شد برخی از مردم کوفه در پیوستن به توابین تردید کنند و منتظر بمانند تا ببینند کدام حرکت سیاسی آینده موفقتری خواهد داشت. این مسئله یکی از عواملی بود که به کاهش تعداد نیروهای واقعی توابین انجامید.
[ویرایش]
پس از چند سال آمادهسازی، سرانجام زمان حرکت فرا رسید و نیروهای توابین در منطقهٔ نخیله در نزدیکی کوفه گرد آمدند. این منطقه از گذشته محل تجمع سپاهیان بود. در اینجا رهبران قیام متوجه شدند که تعداد واقعی نیروهای حاضر بسیار کمتر از تعداد بیعتکنندگان است. در حالی که شانزده هزار نفر بیعت کرده بودند، کمتر از چهار هزار نفر در نخیله حضور یافتند. با وجود این کاهش چشمگیر، سلیمان بن صرد و یارانش تصمیم گرفتند حرکت را متوقف نکنند. در نظر آنان هدف قیام تنها پیروزی نظامی نبود، بلکه توبه و شهادت در راه خونخواهی امام حسین اهمیت داشت.
[ویرایش]
پس از گردآمدن نیروها در نخیله، سپاه کوچک توابین حرکت خود را آغاز کرد. شعار آنان در طول مسیر «
یا لثارات الحسین» بود؛ شعاری که بیانگر هدف اصلی آنان یعنی خونخواهی امام حسین بود. رهبران قیام تصمیم گرفتند به جای آغاز درگیری در کوفه، به سوی شمال عراق حرکت کنند و مستقیماً با نیروهای اموی روبهرو شوند. هدف اصلی آنان مقابله با
عبیدالله بن زیاد بود؛ کسی که در زمان واقعهٔ کربلا فرماندار کوفه بود و نقش مهمی در سرکوب قیام امام حسین داشت.
[ویرایش]
حرکت توابین سرانجام آنان را به منطقهای در شمال عراق به نام عینالورده رساند. در اینجا سپاه کوچک توابین با نیروهای اموی که تحت فرماندهی عبیدالله بن زیاد و فرماندهان نظامی شام بودند روبهرو شد. نبردی سخت میان دو سپاه درگرفت که چند روز ادامه یافت. با وجود شجاعت فراوان جنگجویان توابین، برتری عددی و نظامی سپاه شام سرانجام باعث شکست آنان شد و بسیاری از رهبران قیام، از جمله سلیمان بن صرد، در این نبرد کشته شدند.
[ویرایش]
(شکست نظامی): قیام توابین از نظر نظامی با شکست پایان یافت. بیشتر جنگجویان آنان در
نبرد عین الورده کشته شدند و تنها گروه اندکی توانستند از میدان جنگ خارج شوند. در میان بازماندگان،
رفاعة بن شداد بجلی یکی از مهمترین چهرهها بود. او همراه با گروهی از یاران توانست از میدان نبرد خارج شود و بعدها برخی از این افراد به
قیام مختار ثقفی پیوستند. با وجود شکست نظامی، قیام توابین تأثیر مهمی بر تحولات سیاسی عراق گذاشت. این جنبش نشان داد که حادثهٔ کربلا وجدان دینی جامعه را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. همچنین این قیام زمینهای برای شکلگیری حرکتهای بعدی، به ویژه قیام مختار ثقفی، فراهم کرد.
