|
| ||||||||||||||||||||
عملیات بیتالمقدس ۷ یکی از عملیاتهای نیروهای مسلح ایران در اواخر جنگ عراق با ایران بود که در ۲۳ خرداد ۱۳۶۷ تا دو روز بعد در منطقه شلمچه، در شمال شرقی خرمشهر، با فرماندهی نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی آغاز شد. این عملیات در شرایطی انجام شد که ارتش عراق پس از بازپسگیری فاو و پیشروی در برخی محورهای جنوبی، ابتکار عمل را تا حدی در جبهه جنوب به دست آورده بود. هدف اصلی عملیات، وارد کردن تلفات به نیروهای عراقی، عقب راندن آنان از مواضع پیشآمده در شلمچه و کاهش فشار تهاجمی عراق در جبهه جنوبی بود. با وجود پیشروی اولیه نیروهای ایرانی و وارد آمدن خسارات به یگانهای عراقی، عملیات در نهایت به دلیل پاتکهای سنگین عراق، دشواری تثبیت مواضع و شرایط نامساعد میدانی، به عقبنشینی نیروهای ایرانی انجامید. ۱ - پیشزمینه[ویرایش]عملیات بیتالمقدس ۷ در یکی از بحرانیترین مقاطع سال پایانی جنگ عراق با ایران طراحی شد. پس از عملیات بیتالمقدس ۶ و در پی تقویت گسترده ارتش عراق از سوی حامیان خارجی، این کشور توانست با استفاده از توان زرهی، آتش سنگین توپخانه و در برخی محورها بهکارگیری سلاحهای شیمیایی، فشار خود را بر جبهههای ایران افزایش دهد. در این دوره، عراق ابتدا فاو را بازپس گرفت و سپس در شلمچه و جزایر مجنون نیز دست به تهاجم زد. در همین زمان، ایران در آستانه بررسی و نهایتاً پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد قرار داشت. همزمان با این وضعیت سیاسی، پیشرویهای عراق در برخی خطوط مقدم، ضرورت انجام یک عملیات محدود اما مؤثر را برای بازگرداندن موازنه در جبهه جنوب افزایش داد. در چنین شرایطی، عملیات بیتالمقدس ۷ با هدف وارد کردن ضربه به یگانهای مستقر عراق در شلمچه و نشان دادن توان واکنش ایران طراحی شد. ۲ - برنامهریزی و آمادگی[ویرایش]فرماندهی عملیات بر عهده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بود و سازمان رزم ایران در قالب چند لشکر و تیپ پیاده و زرهی و با پشتیبانی توپخانه سپاه و ارتش سازماندهی شد. بر اساس گزارشهای موجود، عملیات در حدفاصل پاسگاه بوبیان تا کانال مقداد و در امتداد محورهای مرتبط با منطقه عملیاتی کربلای ۵ طراحی شد. هدف عملیاتی ایران عبارت بود از: انهدام بخشی از قوای عراق در منطقه شلمچه عقب راندن دشمن از مواضع پیشرویکرده در خاک ایران بازپسگیری برخی مناطق از دسترفته کاستن از فشار عراق بر سایر محورهای جنوبی، بهویژه در آستانه حمله به جزایر مجنون بر پایه دادههای ارائهشده، استعداد نیروهای دو طرف چنین ذکر شده است: ایران: ۶۱ گردان پیاده و زرهی؛ ۲۱ گردان توپخانه عراق: ۱۱۴ گردان پیاده، زرهی، مکانیزه و کماندویی؛ ۳۰ گردان توپخانه ۳ - نیروهای درگیر[ویرایش]۳.۱ - نیروهای ایراندر گزارشهای موجود، سازمان رزم ایران با فرماندهی قرارگاه کربلا شامل این یگانها ذکر شده است: لشکر ۷ ولیعصر لشکر ۸ نجف اشرف لشکر ۱۴ امام حسین لشکر ۱۹ فجر لشکر ۲۵ کربلا لشکر ۲۷ محمد رسولالله لشکر ۳۳ المهدی لشکر ۴۱ ثارالله لشکر ۵۲ قدس تیپ مستقل ۱۸ الغدیر تیپهای مستقل زرهی رمضان، ذوالفقار و محرم یگانهای توپخانه سپاه و ارتش در برخی روایتها به نقش لشکر ۱۹ فجر، لشکر ۳۳ المهدی و گردان مستقل زرهی ۲۸ صفر نیز بهطور ویژه اشاره شده است. ۳.۲ - نیروهای عراقمنطقه عملیاتی در حوزه سپاه سوم عراق قرار داشت و یگانهای عراقی مستقر یا واردشده به منطقه شامل موارد زیر بودند: لشکر ۸ پیاده لشکر ۱۱ پیاده لشکر ۱۹ پیاده لشکر ۶ زرهی لشکر ۱ مکانیزه لشکر ۳ زرهی لشکر ۵ مکانیزه لشکر ۱ کماندویی گارد ریاست جمهوری لشکر ۲ پیاده گارد ریاست جمهوری لشکر ۳ زرهی گارد ریاست جمهوری چند تیپ مستقل ۳۰ گردان توپخانه ۴ - شرح عملیات[ویرایش]عملیات در شب ۲۲ به ۲۳ خرداد ۱۳۶۷ با رمز «یا اباعبدالله الحسین» آغاز شد. نیروهای ایرانی از چند محور به مواضع عراق در منطقه شلمچه حمله کردند. در ساعات نخست، خطوط مقدم عراق شکسته شد و نیروهای ایرانی با عبور از موانع و دژهای دفاعی، به سمت پنجضلعی، پاسگاه بوبیان و غرب کانال پرورش ماهی پیشروی کردند. در مرحله نخست، فشار حمله سبب عقبنشینی اولیه برخی یگانهای عراقی شد. با این حال، عراق با استفاده از نیروهای احتیاط و یگانهای زرهی، از بامداد روز اول پاتکهای متعددی را آغاز کرد. یکی از مهمترین این پاتکها در محور غرب کانال پرورش ماهی انجام شد و به بازپسگیری موقت منطقه کلهگاوی توسط عراق انجامید، هرچند نیروهای ایرانی مدتی بعد آن را دوباره تصرف کردند. در ادامه روز نخست، با ورود یگانهای زرهی و مکانیزه بیشتر عراق، فشار بر نیروهای ایرانی افزایش یافت. حدود ظهر، پاتک گستردهتری آغاز شد و تا عصر همان روز بخشهایی از مناطق تصرفشده مجدداً به کنترل عراق درآمد. نیروهای ایرانی ناچار شدند در برخی محورها به مواضع پیشین خود، از جمله حوالی کانال شهید ادب، بازگردند. در روز دوم، بخشی از نیروهای ایران همچنان در ناحیهای مثلثیشکل در شمال کانال شهید ادب مقاومت کردند. برای کند کردن پیشروی عراق، نیروهای ایرانی با ایجاد بریدگی در سیلبندها، بخشی از منطقه را آبگرفتگی دادند. این اقدام هرچند مشکلاتی برای عراق ایجاد کرد، اما در نهایت با افزایش فشار دشمن و کمبود امکانات لازم برای نگهداری مواضع، نیروهای ایرانی از این منطقه نیز عقب نشستند. ۵ - شرایط میدانی و مشکلات عملیات[ویرایش]گزارشهای مختلف درباره عملیات بیتالمقدس ۷ به دشواری شرایط محیطی و لجستیکی اشاره دارند. عملیات در هوای بسیار گرم خردادماه جنوب انجام شد و برخی منابع غیررسمی از دمای بسیار بالا، کمبود آب در خطوط مقدم، فشار شدید آتش توپخانه و بسته شدن عقبه تدارکاتی سخن گفتهاند. در شماری از روایتها، همین شرایط موجب شده است که عملیات با عنوان «عملیات عطش» نیز شناخته شود. همچنین برخی گزارشها به احتمال آگاهی نسبی عراق از محورهای حمله، تراکم بالای نیروها در منطقه و دشواری پشتیبانی یگانهای خطشکن اشاره میکنند. با این حال، این موارد در منابع مختلف با شدت و دقت یکسان گزارش نشدهاند و نیازمند بررسی تطبیقی بیشتر هستند. ۶ - تلفات و خسارات[ویرایش]درباره تلفات و خسارات این عملیات، در روایتهای موجود اختلاف آماری دیده میشود. در برخی منابع، مجموع کشته، زخمی و اسیر عراق تا ۲۰٬۴۰۰ نفر ذکر شده، در حالی که در گزارشهای دیگر ۱٬۲۲۰ نفر اسیر و آمارهایی پایینتر برای انهدام تجهیزات آمده است. به همین دلیل، ارقام زیر باید تقریبی و وابسته به منبع تلقی شوند. ۶.۱ - خسارات واردشده به عراقبر اساس گزارشهای مختلف: انهدام ۶۰ تا ۸۰ دستگاه تانک و نفربر انهدام ۴۰ قبضه توپ انهدام حدود ۲۰۰ دستگاه خودرو ساقط شدن یک فروند هواپیما انهدام چند زاغه مهمات غنیمت گرفتن شماری از ادوات و تجهیزات اسرا : در برخی منابع: ۱٬۲۲۰ نفر؛ در برخی روایات دیگر: ۲٬۲۰۰ نفر یگانهای آسیبدیده عراق : در گزارشهای ایرانی، آسیب شدید یا انهدام بخشی از تیپها و گردانهای وابسته به لشکرهای ۱۹، ۵، ۳ و برخی یگانهای گارد ریاست جمهوری ذکر شده است. از جمله: تیپهای ۲۸ و ۴۲۹ تیپ ۴۲۱ گردانهای ۱ و ۲ کماندویی لشکر ۱۹ بخشهایی از تیپهای ۱۱۳، ۲۰، ۲۶، ۱۲، ۱۵، ۶، ۲۵، ۱ و ۲۷ برخی تیپهای گارد ریاست جمهوری ۶.۲ - تلفات ایراندر اسناد و مدارک آمار دقیق و مستند یکسانی از تلفات نیروهای ایرانی ارائه نشده است. فقط به شهادت و اسارت شماری از نیروها در برخی گردانها و نیز تلفات ناشی از آتش سنگین، گرما و کمبود آب اشاره شده است. بنابراین در یک نگارش دانشنامهای، تا زمانی که منبع معتبر و دقیق ارائه نشود، بهتر است از ذکر رقم قطعی خودداری شود. ۷ - نتیجه و پیامدها[ویرایش]عملیات بیتالمقدس ۷ از نظر تاکتیکی با پیشروی اولیه و وارد آوردن خسارات به دشمن همراه بود، اما به دلیل ناتوانی در تثبیت مواضع تصرفشده، پاتکهای سنگین عراق و برتری آتش و زرهی دشمن، نیروهای ایرانی در نهایت به خطوط قبلی خود بازگشتند. از این رو، عملیات را معمولاً نمیتوان یک پیروزی سرزمینی پایدار برای ایران دانست. با وجود این، عملیات از چند جهت اهمیت داشت: نشان داد ایران همچنان توان اجرای عملیات تهاجمی در جبهه جنوب را دارد. بخشی از توان و یگانهای درگیر عراق در شلمچه را فرسوده کرد. در واپسین ماههای جنگ، بازتابی از تلاش ایران برای جلوگیری از تثبیت ابتکار عمل عراق بود. این عملیات در بسیاری از روایتها، آخرین عملیات مهم ایران در محور جنوبی جنگ قلمداد شده است. ۸ - ارزیابی[ویرایش]عملیات بیتالمقدس ۷ در شرایطی انجام شد که موازنه نظامی در جبهه جنوبی به سود عراق تغییر کرده بود. برتری عراق در زرهی، توپخانه، پشتیبانی هوایی و آمادگی برای پاتک، در کنار خستگی یگانهای ایرانی و دشواری پشتیبانی در منطقه شلمچه، امکان تثبیت دستاوردهای اولیه را کاهش داد. از این منظر، این عملیات بیش از آنکه به تغییر پایدار خطوط نبرد بینجامد، تلاشی برای وارد کردن ضربه موضعی به دشمن و بازنمایی اراده تهاجمی ایران در آخرین ماههای جنگ بود. ردههای این صفحه : شهدای عملیات بیتالمقدس هفت (مازندران) | عملیات های نظامی جنگ عراق با ایران
|
||||||||||||||||||||
