|
| ||||||||||||||||||||
عملیات بیتالمقدس یا الی بیتالمقدس یکی از بزرگترین و تعیینکنندهترین عملیاتهای نیروهای مسلح ایران در جریان جنگ عراق با ایران بود که از ۱۰ اردیبهشت ۱۳۶۱ در منطقه عمومی غرب رود کارون، اهواز، هویزه و خرمشهر آغاز شد و در ۳ خرداد ۱۳۶۱ با آزادسازی خرمشهر به اوج خود رسید. این عملیات با مشارکت مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و با هدف آزادسازی مناطق اشغالی جنوب خوزستان طراحی و اجرا شد. بیتالمقدس از نظر وسعت منطقه درگیری، حجم نیروها و پیامدهای نظامی و سیاسی، از مهمترین عملیاتهای جنگ بهشمار میآید. نتیجه این عملیات، بازپسگیری بخش بزرگی از خاک ایران، تأمین بخش مهمی از مرز بینالمللی و تغییر موازنه سیاسی و نظامی جنگ به سود ایران بود. ۱ - پیشزمینه[ویرایش]پس از اشغال خرمشهر توسط ارتش عراق در آبان ۱۳۵۹، این شهر به یکی از مهمترین اهرمهای سیاسی و نظامی بغداد در جنگ تبدیل شد. عراق خرمشهر را برگ برندهای برای واداشتن ایران به پذیرش صلحی مطلوب خود میدانست. در مقابل، بازپسگیری این شهر برای ایران نهتنها یک هدف نظامی، بلکه نمادی از تحمیل اراده سیاسی جمهوری اسلامی بر عراق و اثبات برتری نظامی ایران تلقی میشد. پس از موفقیت ایران در عملیات فتحالمبین در فروردین ۱۳۶۱، منطقه عمومی غرب کارون بهعنوان آخرین منطقه مهم در جنوب ایران که همچنان در اشغال عراق باقی مانده بود، در کانون توجه فرماندهان ایرانی قرار گرفت. در همین حال، عراق نیز با پیشبینی تلاش ایران برای آزادسازی خرمشهر، اقدام به تقویت یگانهای خود در این منطقه کرد. به همین سبب، بلافاصله پس از پایان عملیات فتحالمبین، یگانهای تابع قرارگاه مرکزی کربلا مأمور شدند ضمن بازسازی و تجدید قوا، شناسایی و طراحی عملیات جدید را آغاز کنند. ۲ - اهداف عملیات[ویرایش]اهداف اصلی عملیات بیتالمقدس عبارت بودند از: انهدام بخش عمدهای از توان رزمی ارتش عراق، دستکم بیش از دو لشکر آزادسازی حدود ۵۴۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران آزادسازی خرمشهر، هویزه و پادگان حمید تأمین مرز بینالمللی در حدفاصل طلائیه تا شلمچه آزادسازی جاده اهواز–خرمشهر خارج کردن شهرهای اهواز، حمیدیه و سوسنگرد از برد توپخانه عراق کاهش فشار دشمن بر جاده اهواز–آبادان ایجاد شرایط مناسبتر برای ادامه عملیاتهای بعدی در جبهه جنوب ۳ - منطقه عملیات[ویرایش]منطقه عمومی عملیات بیتالمقدس میان چهار مانع طبیعی مهم محصور بود: از شمال: رودخانه کرخه کور از جنوب: رودخانه اروند از شرق: رودخانه کارون از غرب: هورالهویزه این منطقه بهجز جاده نسبتاً مرتفع اهواز–خرمشهر، فاقد عوارض طبیعی مؤثر برای پدافند بود. همین ویژگی باعث میشد زمین منطقه برای مانور یگانهای زرهی مناسب باشد، اما برای حرکت نیروهای پیاده، بهسبب قرار داشتن در دید و تیر مستقیم دشمن، نامناسب تلقی شود. از مهمترین نقاط حساس منطقه میتوان به خرمشهر، بندر خرمشهر، پادگان حمید، جفیر، هویزه، جاده اهواز–خرمشهر و رودخانههای کارون، کرخه کور و اروند اشاره کرد. ۴ - برنامهریزی و طرح عملیات[ویرایش]در طراحی عملیات، عبور از رودخانه کارون و حمله به جناح آرایشیافته دشمن، که عمدتاً رو به شمال استقرار یافته بود، اساس موفقیت عملیات در نظر گرفته شد. طرح کلی عملیات بر این مبنا بود که ابتدا خطوط مقدم عراق شکسته شود و نیروهای ایرانی پس از عبور از کارون، در غرب این رودخانه سرپل بگیرند و خود را به جاده اهواز–خرمشهر برسانند. سپس در مرحله بعد، با ادامه پیشروی به سمت مرز و خرمشهر، منطقه بهطور کامل آزاد شود. بر پایه این طرح، سه محور اصلی برای عملیات تعیین شد: محور شمالی: قرارگاه قدس با مأموریت عبور از رودخانه کرخه محور میانی: قرارگاه فتح با مأموریت عبور از کارون و پیشروی به سوی جاده اهواز–خرمشهر محور جنوبی: قرارگاه نصر با مأموریت عبور از کارون و پیشروی به سمت خرمشهر ۵ - نیروهای درگیر[ویرایش]۵.۱ - نیروهای ایرانعملیات بیتالمقدس با مشارکت مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اجرا شد. افزون بر یگانهای رزمی، واحدهای پشتیبانی مهندسی، توپخانه، هوانیروز، نیروی هوایی و نیروهای بسیج نیز در عملیات نقش داشتند. در سازمان عملیاتی ایران، قرارگاههای کربلا، قدس، فتح، نصر و فجر نقش اصلی را بر عهده داشتند. در برخی روایتها از حضور فرماندهان ارشد و مؤثر مانند علی صیاد شیرازی، حسن باقری، غلامعلی رشید، احمد متوسلیان، محمدابراهیم همت، حسین خرازی، احمد کاظمی، قاسم سلیمانی و شماری دیگر از فرماندهان سپاه و ارتش در بخشهای مختلف عملیات یاد شده است. ۵.۲ - نیروهای عراقارتش عراق پیش از آغاز عملیات، منطقه را با چند لشکر زرهی، مکانیزه و پیاده پوشش داده بود. بر اساس گزارشهای موجود، یگانهای عمده عراق شامل موارد زیر بودند: لشکر ۶ زرهی لشکر ۵ مکانیزه لشکر ۱۱ پیاده لشکر ۳ زرهی با آغاز عملیات، یگانهای بیشتری نیز وارد منطقه شدند، از جمله: لشکر ۹ زرهی لشکر ۱۰ زرهی لشکر ۱۲ زرهی لشکر ۷ پیاده تیپهای مستقل زرهی، پیاده، نیروی مخصوص و گارد مرزی حدود ۳۰ گروهان کماندو ۱۰ قاطع جیشالشعبی یک گردان مستقل تانک گردانهای شناسایی حدود ۵۳۰ قبضه توپخانه در قالب نزدیک به ۳۰ گردان برآورد شده است که عراق در این منطقه از حدود ۶ لشکر، ۱۰ تیپ مستقل، نزدیک به ۱۴۰۰ تانک، ۱۲۰۰ نفربر زرهی، بیش از ۵۰۰ قبضه توپ و نزدیک به ۸۰ هزار نیروی نظامی بهره میبرد. ۶ - شرح عملیات[ویرایش]عملیات بیتالمقدس در ساعت ۰۰:۳۰ بامداد ۱۰ اردیبهشت ۱۳۶۱ با رمز «بسم الله الرحمن الرحیم، بسم الله القاسم الجبارین، یا علی بن ابیطالب» آغاز شد. ۶.۱ - مرحله اولدر محور قرارگاه قدس در شمال کرخه کور، بهسبب هوشیاری دشمن و استحکامات گسترده، پیشروی بهکندی صورت گرفت. تنها برخی یگانها، از جمله تیپ ۴۳ بیتالمقدس و تیپ ۴۱ ثارالله، موفق شدند از خطوط دشمن عبور کنند و در جنوب کرخه کور سرپل بگیرند، اما به علت آسیبپذیری جناحین، تحت فشار شدید عراق قرار داشتند. در محور قرارگاه فتح، نیروهای ایرانی پس از عبور از رودخانه کارون با سرعت به جاده اهواز–خرمشهر رسیدند و با استقرار در آن، راه مواصلاتی مهم دشمن را تهدید کردند. در محور قرارگاه نصر، تأخیر در حرکت، وجود باتلاق در کنار جاده و تمرکز دشمن در شمال خرمشهر مانع تحقق کامل اهداف شد و الحاق این قرارگاه با قرارگاه فتح در همان شب نخست صورت نگرفت. با ادامه نبرد در شب دوم و روزهای بعد، رخنهها تا حد زیادی ترمیم شد و پس از حدود پنج روز، جاده اهواز–خرمشهر در فاصله کیلومتر ۶۸ تا ۱۰۳ تثبیت شد. ۶.۲ - مرحله دومدر این مرحله، آزادسازی فوری خرمشهر موقتاً از دستور کار مستقیم خارج شد و اولویت به پیشروی به سمت مرز بینالمللی داده شد. عملیات این مرحله در ساعت ۲۲:۳۰ روز ۱۶ اردیبهشت ۱۳۶۱ آغاز شد. نیروهای قرارگاه فتح در ساعات اولیه خود را به جاده مرزی رساندند. قرارگاه نصر نیز با اندکی تأخیر به مرز رسید و با قرارگاه فتح الحاق کرد. عراق با مشاهده جهت پیشروی ایران، بخشی از نیروهای خود، بهویژه لشکرهای ۵ و ۶ را عقب کشید تا از محاصره جلوگیری کند و خطوط دفاعی بصره و خرمشهر را تقویت نماید. در پی این عقبنشینی، نیروهای ایرانی موفق شدند جفیر، پادگان حمید، هویزه و بخشهای بیشتری از جاده اهواز–خرمشهر را آزاد کنند. ۶.۳ - مرحله سومدر مرحله سوم، مأموریت اصلی به قرارگاه نصر سپرده شد تا حرکت به سوی خرمشهر را آغاز کند. این مرحله از ۱۹ اردیبهشت ۱۳۶۱ آغاز شد. با وجود مشارکت یگانهای سپاه و ارتش، به علت آمادگی دشمن و تمرکز مناسب بر خطوط پدافندی، این تلاش به نتیجه نرسید. تکرار حمله در روز بعد نیز موفق نبود. در نتیجه، فرماندهی عملیات تصمیم گرفت برای اجرای مرحله نهایی، به یگانها فرصت بازسازماندهی و آمادگی بیشتر بدهد و از یگانهای کمکی از جمله تیپهای المهدی و امام سجاد نیز استفاده شود. ۶.۴ - مرحله چهارم و آزادسازی خرمشهرمرحله نهایی عملیات از ساعت ۲۲:۳۰ اول خرداد ۱۳۶۱ با رمز «بسم الله القاسم الجبارین، یا محمد بن عبدالله» آغاز شد. حمله غافلگیرانه ایران باعث آشفتگی شدید در میان نیروهای عراقی شد و ارتباط یگانهای آنان مختل گردید. در ۲ خرداد، محاصره خرمشهر تقریباً کامل شد و شمار اسیران عراقی افزایش یافت. نیروی هوایی ارتش نیز با حمله به پل شناور عراق روی شطالعرب و مراکز تجمع دشمن، در پشتیبانی از عملیات نقش مؤثری ایفا کرد. تکاوران نیروی دریایی نیز بخشی از تلاش نیروهای عراقی برای فرار از طریق آبراهها را خنثی کردند. بامداد ۳ خرداد، نیروهای ایرانی وارد شهر شدند. عراق از محور شلمچه چند بار برای شکستن محاصره پاتک کرد، اما موفق نشد. در حدود ساعت ۱۱ صبح نیروهای ایرانی از جناح غرب و خیابان کشتارگاه وارد خرمشهر شدند و تا ساعت ۱۲ ظهر از محورهای شمال و شرق نیز به داخل شهر رسیدند. سرانجام در ساعت ۱۴ روز ۳ خرداد ۱۳۶۱، خرمشهر بهطور کامل آزاد شد و پرچم ایران بر فراز مسجد جامع خرمشهر و پل تخریبشده شهر به اهتزاز درآمد. خرمشهر که در ۴ آبان ۱۳۵۹ پس از ۳۵ روز مقاومت اشغال شده بود، پس از ۵۷۸ روز دوباره به کنترل ایران بازگشت. ۷ - تلفات و خسارات[ویرایش]بر پایه آمارهای ارائهشده در منابع ایرانی: حدود ۱۹٬۰۰۰ نفر از نیروهای عراقی به اسارت درآمدند حدود ۱۶٬۰۰۰ نفر از نیروهای عراق کشته یا زخمی شدند همچنین میزان انهدام برخی یگانهای عراق چنین گزارش شده است: لشکر ۳ زرهی و لشکرهای ۱۱ و ۱۵ پیاده: حدود ۸۰٪ لشکرهای ۹ و ۱۰ زرهی: حدود ۵۰٪ لشکر ۷ پیاده: حدود ۴۰٪ لشکر ۵ مکانیزه و لشکرهای ۶ و ۱۲ زرهی: حدود ۲۰٪ تیپهای ۹، ۱۰ و ۲۰ گارد مرزی: ۱۰۰٪ تیپ ۱۰۹ پیاده: حدود ۶۰٪ تیپهای ۶۰۱، ۶۰۲، ۴۱۶ و ۴۱۹ پیاده: حدود ۵۰٪ تیپهای ۳۱، ۳۲ و ۳۳ نیروی مخصوص: خسارات سنگین ۸ - نتایج و پیامدها[ویرایش]عملیات بیتالمقدس از نظر نظامی و سیاسی، یکی از نقاط عطف جنگ عراق با ایران بهشمار میآید. مهمترین نتایج آن عبارت بودند از: آزادسازی حدود ۵۰۳۸ تا ۵۴۰۰ کیلومتر مربع از اراضی اشغالی آزادسازی خرمشهر، هویزه، پادگان حمید و جاده اهواز–خرمشهر تأمین حدود ۱۸۰ کیلومتر از خط مرزی خارج شدن شهرهای اهواز، حمیدیه و سوسنگرد از برد توپخانه عراق وارد آمدن ضربه شدید به سازمان رزمی عراق تثبیت برتری نظامی ایران در آن مقطع از جنگ افزایش نگرانی کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس و تقویت حمایت مالی و نظامی آنان از عراق تأثیر روانی و سیاسی گسترده در داخل ایران و تضعیف روحیه ارتش عراق آزادسازی خرمشهر بهطور ویژه به یکی از مهمترین نمادهای پیروزی ایران در جنگ تبدیل شد. ۹ - ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر[ویرایش]پس از آزادسازی خرمشهر، یکی از مباحث مهم در تاریخ جنگ، مسئله ادامه یا توقف جنگ بود. بر پایه روایتهای موجود، در ساختار سیاسی و نظامی ایران درباره این موضوع بحثهای گستردهای صورت گرفت. برخی مسئولان سیاسی و نظامی بر این باور بودند که باید با انجام عملیاتهای بعدی، از موفقیت نظامی برای دستیابی به صلحی مطلوبتر از مسیر دیپلماسی بهره گرفت. در مقابل، برخی دیگر توقف در مرزهای بینالمللی یا تغییر در راهبرد جنگ را مطرح میکردند. در روایتهای موجود، این تصمیم نتیجه اجماع نخبگان سیاسی ـ نظامی و بررسی شرایط داخلی، منطقهای و بینالمللی دانسته شده است. همچنین به عواملی مانند: خودداری قدرتهای خارجی از اعطای امتیاز جدی به ایران ناکافی بودن پیشنهادهای موجود برای صلح تداوم اشغال برخی مناطق مرزی نگرانی از تجدید تهاجم عراق و شرایط روانی و اجتماعی داخل ایران اشاره شده است. در عین حال، این بخش از تاریخ جنگ از موضوعات بحثبرانگیز و محل اختلاف میان پژوهشگران و فرماندهان است و برای نگارش ویکیپدیایی، باید این موضوع با استناد به چند منبع مستقل و با انتساب دقیق دیدگاهها مطرح شود، نه بهصورت قطعی و یکسویه. ۱۰ - اهمیت تاریخی[ویرایش]عملیات بیتالمقدس در حافظه تاریخی ایران جایگاهی ویژه دارد. این عملیات نهفقط یک موفقیت رزمی، بلکه نقطهای تعیینکننده در تحول جنگ محسوب میشود؛ زیرا ابتکار عمل را از عراق گرفت و ایران را در جایگاه برتر نظامی قرار داد. همچنین آزادسازی خرمشهر در ادبیات سیاسی و اجتماعی ایران به نماد مقاومت، بازپسگیری سرزمین و همافزایی ارتش و سپاه تبدیل شد. ردههای این صفحه : شهدای عملیات بیت المقدس (استان مازندران) | عملیات های نظامی جنگ عراق با ایران
|
||||||||||||||||||||
