|
| ||||||||||||||||||||||
استان تهران با وسعتی حدود ۱۳٬۶۸۸ کیلومتر مربّع در شمال ایران و در جنوب بخش مرکزی رشته کوه البرز قرار دارد. این استان از شمال به استان مازندران ، از جنوب به استان قم ، از جنوبغربی به استان مرکزی ، از غرب به استان البرز و از شرق به استان سمنان محدود میشود. دماوند، شهر ری و ورامین از شهرهای مهم این استان محسوب میشوند. شهر تهران بزرگترین و پرجمعیتترین شهر ایران، مرکز این استان است. استان قم و استان البرز سابق قسمتی از استان تهران بودند که بعداً از این استان مستقل و جدا شدند. ۱ - پیشینة تاريخي تهران[ویرایش]پیشینه سکونت در محدوده کنونی تهران به هزارههای پیش از میلاد بازمیگردد. در سال ۱۳۹۳ خورشیدی اسکلت انسانی متعلق به حدود هفت هزار سال پیش در محله مولوی تهران کشف شد که نشاندهنده قدمت بسیار کهن استقرار در این ناحیه است. پیش از آن، قدیمیترین شواهد شناختهشده به یافتههای باستانشناسی قیطریه با قدمتی حدود سه هزار سال محدود میشد. همچنین کاوشهای انجامشده در تپههای عباسآباد و روستای دروس شمیران نشان داده است که در هزاره دوم پیش از میلاد، گروههایی از مردمان متمدن در این نواحی زندگی میکردهاند و حوزه تاریخی قصران دورههایی از استقرار و فعالیت فرهنگی را تجربه کرده است. تهران در گذشته روستایی از توابع شهر ری بهشمار میرفت. ری که در تقاطع راههای مهمی چون قم، خراسان، مازندران، قزوین، گیلان و ساوه قرار داشت، به سبب موقعیت راهبردی و اهمیت سیاسی، اداری، بازرگانی و مذهبی خود همواره مورد توجه حکومتها و در معرض تهاجم بوده است. در منابع مکتوب کهن پیش از اسلام نامی از تهران دیده نمیشود، اما در سدههای میانی اسلامی از آن یاد شده است؛ از جمله در فارسنامه ابن بلخی، تألیف اوایل قرن ششم هجری قمری، که از انارهای مرغوب تهران نام برده شده است. همچنین در شرح احوال ابوعبدالله حافظ تهرانی به نام این محل اشاره شده است. پس از حمله مغولان و ویرانی شهر ری، تهران بهتدریج اهمیت بیشتری یافت و بخشی از جمعیت آواره ری را در خود جای داد. در اوایل سده نهم هجری، کلاویخو، سفیر پادشاه کاستیل در دربار تیمور، در مسیر سفر خود به سمرقند از تهران عبور کرد و آن را شهری بزرگ بدون حصار توصیف نمود. در دوره صفوی، بهویژه به سبب وجود بقعه سیدحمزه در مجاورت حرم عبدالعظیم حسنی در شهر ری و نیز برخورداری تهران از باغهای فراوان، توجه حکومت به این ناحیه جلب شد. شاه طهماسب اول دستور احداث بارو و خندقی پیرامون شهر را صادر کرد. این حصار دارای ۱۱۴ برج و چهار دروازه بود و محدوده شهر را بهطور چشمگیری گسترش داد. در دوره شاه عباس اول نیز بناهایی چون پل، کاخ و کاروانسرا ساخته شد و مجموعهای که بعدها به عنوان کاخ گلستان شناخته شد، بهتدریج شکل گرفت و به مرکز حکومتی تبدیل شد. تهران در جریان یورش افغانها در اوایل سده دوازدهم هجری آسیب دید و بخشی از باغها و تأسیسات آن تخریب شد، اما در دوره نادرشاه افشار دوباره مورد توجه قرار گرفت و حتی محل برگزاری نشستی میان علمای شیعه و سنی برای کاهش اختلافات مذهبی بود. در دوره زندیه، کریمخان زند مدتی تهران را مرکز حکومت خود قرار داد و بناهایی در ارگ احداث کرد. سرانجام آقامحمدخان قاجار تهران را به پایتختی برگزید و در همین شهر تاجگذاری کرد؛ رخدادی که نقطه عطفی در تاریخ این شهر بهشمار میرود و موجب آغاز روند گسترش شتابان آن شد. با انتخاب تهران به عنوان پایتخت در اواخر سده هجدهم میلادی، این شهر بهتدریج از نظر جمعیت، وسعت و کارکردهای اداری و سیاسی توسعه یافت. در دوره قاجار و سپس پهلوی، ساختوسازهای گستردهای صورت گرفت و ساختار شهری دگرگون شد. در دوره رضاشاه پهلوی برنامههای نوسازی شهری با تخریب بخشی از بافتهای قدیمی و ایجاد خیابانهای جدید آغاز شد و ساختمانهای اداری و دولتی متعددی احداث گردید. در خلال جنگ جهانی دوم، نیروهای بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی وارد تهران شدند و در سال ۱۹۴۳ میلادی کنفرانس تهران با حضور سران متفقین در این شهر برگزار شد. ۲ - وجه تسمیه[ویرایش]تهران، شهری که امروزه مرکز سیاسی و اداری ایران است، در گذشته روستایی کوچک از توابع شهر ری بهشمار میرفت و احتمالاً در دورههای کهن قشلاق مردمانی بوده که تابستانها در مناطق ییلاقی شمیران سکونت میکردند. قدیمیترین منبعی که از تهران یاد کرده، کتاب المسالک و الممالک تألیف ابواسحق استخری (تألیف ۳۴۰ ه.ق) است. درباره ریشه نام تهران، نظرات مختلفی مطرح شده است. برخی معتقدند نام این شهر در اصل «کهران» بوده که به معنای گرمستان یا گرمگاه است. گروهی دیگر آن را به استقرار تیره ای سلسله طاهریان در این مکان نسبت دادهاند. نظر دیگری بر این است که اهالی به دلیل ترس از دشمن، خانههای خود را در زیرزمین میساختند و هنگام حمله دشمن به آن پناه میبردند؛ از این رو نام «تهران» از دو جزء «ته» به معنای زیر و کف و «ران» به معنای حرکتکننده (از فعل راندن) تشکیل شده، که اشاره به کسانی دارد که در زیرزمین حرکت میکردند. قزوینی نیز در کتاب آثار بلاد درباره تهران نوشته است که خانههای اهالی به صورت زیرزمینی و شبیه لانه مورچهها ساخته شده بود و ساکنان هنگام حمله دشمن به این پناهگاهها پناه میبردند. ۳ - موقیعت جغرافیایی تهران بزرگ[ویرایش]تهران، با وسعتی بزرگ شامل ۲۲ منطقه شهرداری و ۳۳۳ محله است. ارتفاع آن از حدود ۱۸۰۰ متر در شمال تا ۱۲۰۰ متر در مرکز و ۱۰۵۰ متر در جنوب متغیر است. این شهر در دامنهای جنوبی رشتهکوه البرز و میان دو ناحیه کوهستانی و کویری گسترده شده است و از جنوب به کوههای ری و بیبیشهربانو و دشتهای هموار شهریار و ورامین محدود میشود و از شمال توسط کوهستان محصور گردیده است. ویژگی اصلی زمینشناسی تهران، قرارگیری آن بین توده عظیم رشتهکوه البرز که مربوط به دوران سوم زمینشناسی است و فلات ایران که به دوران چهارم تعلق دارد، است. این وضعیت زمینشناسی موجب وجود گسلهای فعال مانند گسل مشاء، گسل شمال تهران و گسل ری شده است و باعث وقوع زمینلرزههای خفیف و نامحسوس در این نواحی میشود. ۴ - ناهمواری های تهران[ویرایش]تهران در دامنه جنوبی بخش مرکزی رشتهکوههای البرز قرار دارد و شامل ارتفاعات بلند و زمینهای نسبتاً پست است. از مهمترین کوههای استان میتوان به دماوند با قلهای بیش از ۵۶۷۰ متر، کوههای طالقان با ارتفاع ۴۱۴۵ متر، ارتفاعات امامزاده داود با ۳۳۸۰ متر و توچال با حدود ۳۸۷۰ متر اشاره کرد. این کوهها در امتداد شمالغربی به جنوبشرقی گسترده شدهاند و در میان آنها درههای بزرگی مانند دره کرج و دره جاجرود قرار دارد. در شمال استان به دلیل ارتفاع زیاد کوهها دشتهای وسیع کمی مشاهده میشوند، اما در جنوب، بهویژه در جنوب غربی و شرق، دشتهای حاصلخیزی مانند کرج، ری و ورامین وجود دارند. به این ترتیب، ناهمواریهای استان تهران را میتوان به سه بخش کوهستانی، نیمهکوهستانی و دشت تقسیم کرد. ۵ - آب وهوا[ویرایش]تهران در محدودهای بین منطقه کوهستانی و دشت واقع شده و اقلیم آن تحت تأثیر سه عامل اصلی است: رشتهکوه البرز، بادهای مرطوب غربی و وسعت استان. رشتهکوه البرز نقش مهمی در تعدیل آب و هوای تهران دارد؛ به گونهای که شمال شهر دارای آب و هوای معتدل و کوهستانی است و مناطق کمارتفاعتر نیمهخشک بهشمار میروند. بارش بیشتر در زمستان رخ میدهد و فصل سرد از آذرماه آغاز میشود، اگرچه در نواحی کوهستانی کمی زودتر شروع میشود و حدود سه تا چهار ماه ادامه دارد. با آغاز اسفند، سرمای هوا کاهش مییابد و در اواخر فروردین دما سریعتر گرم میشود تا اوایل خرداد هوا نسبتاً گرم است. اقلیم استان تهران در مناطق جنوبی و کویری گرم و خشک، در نواحی پایکوهی سرد و نیمهمرطوب و در ارتفاعات بلند سرد با زمستانهای طولانی است. گرمترین ماهها مرداد و شهریور با دمای متوسط ۲۸ تا ۳۰ درجه سانتیگراد و سردترین ماه دی با دمای متوسط حدود یک درجه سانتیگراد گزارش شده است. دمای تهران در زمستان معتدل و در تابستان گرم است، در حالی که بخش شمالی شهر و شمیرانات در تابستان آب و هوایی معتدل دارند. بیشترین میزان بارش سالانه نیز در ماههای زمستان رخ میدهد. ۶ - زبان و گویش و جمعیت[ویرایش]پیش از آن که تهران به پایتخت ایران تبدیل شود، از ملحقات شهر تاریخی ری بهشمار میرفت و گویش مردم آن نیز از شاخههای گویش راجی یا رازی بود، زبانی که از پهلوی منشعب شده و در شمال، شمال غرب، مغرب و جنوب ایران رواج داشت. به گفته شمس قیس رازی، زبان مردم ری و از جمله تهران، حد فاصل میان زبان دری مشرق و زبان پهلوی مغرب و جنوب ایران محسوب میشد. امروزه از این گویش اثری بر جای نمانده است، هرچند نسلهای گذشته آن را در روستاهای مناطق دولاب، شمیران، کن و سولقان میشنیدند. بر اساس آخرین گزارش مرکز آمار ایران، جمعیت تهران بزرگ در پایان سال ۱۳۹۳ خورشیدی حدود ۱۲ میلیون و ۱۵۰ هزار نفر بوده است که از این میان ۱۰ میلیون و ۵۲۸ هزار نفر در شهر تهران و یک میلیون و ۶۲۲ هزار نفر در حاشیه تهران بزرگ سکونت دارند. در این شهر، حدود ۳ میلیون و ۲۷۴ هزار خانوار زندگی میکنند. ۷ - قنات های تهران[ویرایش]قناتهای تهران و ری، که دشت ورامین را آبیاری میکردند، تا سال ۱۳۴۰ از جمله پرآبترین کاریزهای جهان بهشمار میرفتند، اما توسعه شهری، تخریب مادرچاهها و نبود لایروبی موجب کاهش کارایی آنها شد. سابقه حفر قناتها در تهران به دورههای صفوی و قاجاری بازمیگردد. در حال حاضر نزدیک به ۳۰۰ قنات در تهران وجود دارد که برخی بهصورت ضربدری یکدیگر را قطع میکنند و در جنوب شهر به شکل روباز مسیر خود را تا ورامین یا اطراف شهر ری ادامه میدهند. دو قنات در محمودآباد خاوران تهران در سال ۱۳۵۵ به دلیل خاکبرداری به هم متصل شدند و حجم زیاد آب باعث تخریبهای گستردهای شد، تا آنکه با استفاده از تجهیزات مکانیکی، مسیر آنها دوباره به حالت اولیه بازگردانده شد. تا سال ۱۳۲۰، تهران بیشترین تعداد قناتها را در خود داشت و تقریباً هر محله قنات مخصوص خود را دارا بود. امروزه، برخی سرچشمههای قناتها در اثر توسعه شهری از بین رفته و این موضوع موجب بروز مشکلاتی در زهکشی آب مناطق جنوبی شهر شده است. ۸ - مکانهای مذهبی[ویرایش]مسجدها، حسینیهها و امامزادهها از مهمترین مکانهای مذهبی تهران بهشمار میروند و مجموعاً شامل ۲٬۰۷۲ مرکز میشوند. در این میان، ۱٬۵۴۶ مسجد، ۴۸۷ حسینیه و ۳۹ امامزاده وجود دارد، بهطوری که به ازای هر ۳٬۵۱۶ نفر جمعیت تهران یک مرکز مذهبی فراهم شده است. بیشترین تعداد امامزادهها در منطقه ۲۰ قرار دارد و پس از آن مناطق ۲ و ۱ بیشترین تمرکز امامزادهها را دارا هستند، در حالی که در ۱۲ منطقه هیچ امامزادهای وجود ندارد. ۹ - حوزه های علمیه[ویرایش]آموزش علوم دینی در ایران سابقهای طولانی دارد و تهران نیز از این قاعده مستثنی نیست. از مهمترین حوزههای علمیه تهران پیش از انقلاب، حوزههای مجتهدی و مروی بودند. حوزه مروی با سابقه تاریخی بیشتر، در زمان فتحعلی شاه قاجار و به همت خان مروی تأسیس شد و ملا علی کنی مدیریت آن را بر عهده داشت. حوزه مجتهدی نیز در سال ۱۳۳۴ توسط احمد مجتهدی تهرانی تأسیس گردید و به همت وی به یکی از مهمترین و مشهورترین حوزههای تهران تبدیل شد. علاوه بر این، در حال حاضر نیز مدارس علمیه متعددی در تهران فعالیت میکنند که از جمله مهمترین آنها میتوان به مدرسه علمیه آیتالله حقشناس، مدرسه علمیه امام خمینی و مدرسه علمیه جامعه امیرالمؤمنین اشاره کرد. ۱۰ - دانشگاه ها[ویرایش]آموزش عالی مدرن در ایران با تأسیس دارالفنون در سال ۱۲۳۰ خورشیدی توسط امیرکبیر در تهران آغاز شد. پس از آن، در سال ۱۳۱۳ و در دوره رضاشاه، دانشگاه تهران به همت افرادی چون محمود حسابی و علیاصغر حکمت تأسیس گردید. هماکنون، از میان ده دانشگاه برتر ایران بر اساس وزارت علوم، شش دانشگاه در تهران قرار دارند که عبارتند از: دانشگاه تربیت مدرس، دانشگاه تهران، دانشگاه صنعتی امیرکبیر، دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی، دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه علم و صنعت ایران. ۱۱ - نقش تهران بزرگ در دوران دفاع مقدس[ویرایش]تهران پیش از آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران نیز در معرض نوعی جنگ شهری قرار داشت؛ بمبگذاریها و فعالیتهای گروههای مخالف بر زندگی روزمره مردم تأثیر میگذاشت و شهر بهعنوان پایتخت و بزرگترین مرکز کشور همزمان وظیفه دفاع از خود و پشتیبانی از جبهههای سراسر کشور را بر عهده داشت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و آغاز حمله رژیم بعث به ایران، جوانان تهرانی با تشکیل هسته مرکزی جنگ در استان تهران و پیوستن به نیروهای هلال احمر، جهاد سازندگی، بسیج، ارتش و سپاه به مقابله با تجاوز عراق پرداختند. تهران در طول هشت سال جنگ بارها هدف حملات موشکی و هوایی قرار گرفت؛ مراکز نظامی، اقتصادی، بیمارستانها و بافت مسکونی ابتدا با هواپیما و پرتاب راکت و در ادامه با موشکهای زمین به زمین مورد هدف قرار گرفتند. در مجموع، تهران ۱۴۹ بار تحت حملات مختلف قرار گرفت و بیش از ۱۳۳ بار مناطق مسکونی بمباران شدند. علاوه بر اعزام نیروهای داوطلب به جبهه، کمکهای مردمی شامل دارو، غذا و تجهیزات نیز از تهران به خطوط مقدم ارسال میشد. با آغاز عملیاتهای گسترده در اواخر سال ۱۳۶۰، تعداد داوطلبان اعزامی افزایش یافت و سازماندهی یگانهای رزمی سپاه در استان تهران، از جمله سپاه منطقه ده، به ایجاد تیپهای جدید منجر شد. در سال ۱۳۶۱، به فرمان شهید داود کریمی، تیپ سیدالشهدا علیه السلام به فرماندهی شهید محسن وزوایی تشکیل شد و با اختصاص نیرو و تجهیزات از تیپ محمد رسولالله (ص) آغاز به فعالیت نمود. تیپ سیدالشهدا علیه السلام پس از استقرار در پادگان اللهاکبر به جبهههای نبرد اسلامآباد غرب اعزام شد و در عملیات مسلم بن عقیل در منطقه سومار شرکت کرد. پس از آن، فرماندهی تیپ به شهید کاظم نجفی رستگار واگذار شد که با تقویت سازمان و جذب نیروهای مجرب از کادر سپاهی و کمکهای مردمی، توان عملیاتی تیپ را افزایش داد و آن را به یکی از یگانهای ضربتی، خطشکن و سریعالانتقال سپاه تبدیل کرد. تیپ سیدالشهدا در عملیاتهای والفجر مقدماتی، والفجر یک تا چهار و خیبر حضور فعال داشت و به عنوان یکی از تیپهای عملیاتی برتر در سازمان سپاه شناخته شد. ردههای این صفحه : استان های ایران | شهدای استان تهران | شهدای بمبگذاری در دفتر حزب جمهوری اسلامی | شهدای خلبان استان تهران | شهدای روحانی استان تهران | شهدای شهرستانهای استان تهران | شهدای مدافع حرم استان تهران | شهرستانهای استان تهران
|
||||||||||||||||||||||
