بنی هاشم
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
بنیهاشم یکی از مهمترین تیرههای
قبیله قریش در مکه است که نسب آنان به
هاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب میرسد. این خاندان از آغاز شکلگیری خود در ساختار اجتماعی و اقتصادی مکه جایگاهی برجسته داشت و در
دوره جاهلیت و پس از ظهور اسلام، نقش مهمی در تحولات دینی، سیاسی و اجتماعی عربستان ایفا کرد. پیامبر اسلام،
حضرت محمد، از همین خاندان برخاست و همین انتساب، جایگاه تاریخی و دینی بنیهاشم را در تاریخ اسلام بهطور ویژه برجسته ساخت.
[ویرایش]
واژه «بنیهاشم» از دو جزء تشکیل شده است: «بنی» به معنای فرزندان و نسل، و «هاشم» لقب عمرو بن عبد مناف، نیای این خاندان. هاشم به سبب ویژگیهای اخلاقی و اجتماعی خود، بهویژه در اطعام مردم در سالهای قحطی مکه، به این لقب شهرت یافت. او با تهیه آذوقه از مناطق
شام و
فلسطین و اطعام مردم مکه، نقشی مهم در تثبیت جایگاه اجتماعی خاندان خود ایفا کرد و از این رو در تاریخ قریش به عنوان شخصیتی بخشنده و اثرگذار شناخته میشود.
[ویرایش]
بنیهاشم شاخهای از قبیله قریش و از نسل هاشم بن عبد مناف هستند. قریش، قبیله اصلی مکه، متولی امور کعبه و ساختار دینی–اجتماعی آن شهر بود. پس از هاشم، فرزند او
عبدالمطلب مهمترین شخصیت این خاندان شد و نسل پیامبر اسلام از طریق او ادامه یافت. عبدالمطلب با احیای
چاه زمزم و مدیریت امور حج، جایگاه بنیهاشم را در میان قبایل عرب تقویت کرد و به عنوان بزرگ قریش شناخته شد. از این نسل، چهرههای مهمی همچون پیامبر اسلام، امام علی، حمزه و عباس بن عبدالمطلب شکل گرفتند.
[ویرایش]
در دوره پیش از اسلام، بنیهاشم در ساختار اجتماعی مکه جایگاه ممتازی داشتند و برخی از مهمترین مناصب دینی و اجتماعی شهر را در اختیار داشتند. از جمله این مناصب میتوان به
سقایت (آبرسانی به حاجیان) و
رفادت (اطعام زائران کعبه) اشاره کرد که از زمان هاشم آغاز شده و در دوره عبدالمطلب نیز ادامه یافت. این خاندان همچنین در پیمانهای مهم قریش مانند
حلف الفضول نقش فعال داشتند؛ پیمانی که با هدف حمایت از مظلومان و جلوگیری از ظلم در مکه شکل گرفت و نشاندهنده جایگاه اخلاقی و اجتماعی بنیهاشم در میان قبایل عرب بود.
[ویرایش]
با ظهور اسلام، بنیهاشم در مرکز تحولات دینی و اجتماعی قرار گرفتند. پیامبر اسلام، حضرت محمد، از این خاندان برخاست و همین امر موجب شد که واکنش قبایل قریش نسبت به اسلام، رنگ رقابت قبیلهای نیز به خود بگیرد. در میان بنیهاشم، برخی همچون حمزه بن عبدالمطلب و علی بن ابیطالب از نخستین حامیان پیامبر بودند، در حالی که برخی دیگر مانند
ابولهب به مخالفت شدید با دعوت اسلامی پرداختند. در این میان، ابوطالب بن عبدالمطلب نقش مهمی در حمایت سیاسی و اجتماعی از پیامبر ایفا کرد و مانع از آسیب مستقیم مشرکان به ایشان شد. در دوره محاصره اقتصادی و اجتماعی مسلمانان در
شعب ابیطالب، بنیهاشم بهطور یکپارچه در کنار پیامبر قرار گرفتند و همین موضوع از انسجام درونی این خاندان در یکی از سختترین دورههای تاریخ اسلام حکایت دارد.
[ویرایش]
پس از
هجرت پیامبر به مدینه، بخشی از بنیهاشم به ایشان پیوستند و بخشی دیگر در مکه باقی ماندند. پس از
فتح مکه، بسیاری از آنان اسلام آوردند و ساختار قبیلهای قریش به تدریج در جامعه اسلامی ادغام شد. پس از رحلت پیامبر اسلام، مسئله خلافت موجب شکلگیری اختلافات سیاسی در جامعه اسلامی شد. در این دوره، بنیهاشم بهویژه از طریق شخصیت امام علی، جایگاه مهمی در تحولات سیاسی و دینی یافتند. اختلافات مربوط به
سقیفه بنیساعده آغازگر شکافهای سیاسی میان بنیهاشم و برخی دیگر از قبایل قریش بود.
[ویرایش]
در دوره اموی، رقابت تاریخی میان بنیهاشم و
بنیامیه به اوج رسید و در رویدادهایی مانند
جنگ صفین و
واقعه کربلا نمود پیدا کرد. در واقعه کربلا،
امام حسین بن علی به عنوان یکی از برجستهترین چهرههای بنیهاشم در برابر حکومت اموی ایستادگی کرد و این حادثه به یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ اسلام تبدیل شد. در دوره عباسی، حاکمان این سلسله با تأکید بر انتساب خود به بنیهاشم، مشروعیت سیاسی خود را تقویت کردند، هرچند در سنتهای شیعی میان بنیهاشم علوی و بنیهاشم عباسی تمایز قائل شدهاند.
[ویرایش]
نام بنیهاشم به صورت مستقیم در قرآن ذکر نشده است، اما برخی آیات مانند
آیه خمس در تفاسیر متعدد به خویشاوندان پیامبر و بهطور خاص بنیهاشم مرتبط دانسته شدهاند. بر اساس این دیدگاه، بخشی از درآمدهای مالی جامعه اسلامی برای این خاندان در نظر گرفته شده است. در روایات اسلامی نیز بر فضیلت بنیهاشم، نزدیکی آنان به پیامبر و جایگاه معنوی ویژه آنان تأکید شده است.
[ویرایش]
در فقه اسلامی، برای بنیهاشم احکامی ویژه در نظر گرفته شده است. از جمله مهمترین این احکام، حرمت دریافت زکات و اختصاص سهمی از خمس و فیء به آنان است. این احکام به دلیل انتساب مستقیم این خاندان به پیامبر اسلام وضع شدهاند.
[ویرایش]
در منابع تاریخی و روایی، بنیهاشم به صفاتی همچون بخشش، شجاعت، جوانمردی، کرامت اخلاقی، حمایت از مظلومان و جایگاه اجتماعی بالا شناخته میشوند. پیمان حلف الفضول از نمونههای برجسته این روحیه عدالتخواهی در میان آنان است.
