|
| ||||||||||||||||||||
عملیات رمضان یکی از مهمترین عملیاتهای نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در جریان جنگ عراق با ایران بود که در تابستان ۱۳۶۱، اندکی پس از آزادسازی خرمشهر، در جبهه جنوبی و در شرق بصره به اجرا درآمد. این عملیات نخستین حمله گسترده ایران به خاک عراق بهشمار میرفت و با فرماندهی مشترک سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و ارتش جمهوری اسلامی ایران، با هدف ایجاد برتری نظامی و سیاسی برای واداشتن عراق به پذیرش شرایط ایران در پایان جنگ طراحی شد. عملیات رمضان در شامگاه ۲۲ یا ۲۳ تیر ۱۳۶۱، با رمز «یا مهدی» یا در برخی روایتها «یا صاحبالزمان ادرکنی» آغاز شد و در پنج مرحله تا ۷ مرداد ۱۳۶۱ ادامه یافت. اگرچه نیروهای ایرانی در برخی محورها به پیشرویهای قابل توجهی دست یافتند و خسارات سنگینی به ارتش عراق وارد کردند، اما به دلیل استحکامات گسترده دشمن، ضعف اطلاعاتی، مشکلات هماهنگی و ناتوانی در تثبیت مواضع، اهداف اصلی عملیات تحقق نیافت. ۱ - پیشینه[ویرایش]پس از آزادسازی خرمشهر در سوم خرداد ۱۳۶۱، شرایط جنگ وارد مرحلهای تازه شد. ایران که توانسته بود بخش اعظم مناطق اشغالی خود را بازپس گیرد، اکنون با این پرسش راهبردی مواجه بود که آیا جنگ در مرز متوقف شود یا با عبور از مرز و تعقیب متجاوز در خاک عراق ادامه یابد. در این مقطع، صدام حسین تلاش میکرد با بهرهگیری از فضای ناشی از حمله اسرائیل به جنوب لبنان، جنگ را بدون پذیرش شروط ایران خاتمه دهد و خود را طرفدار صلح نشان دهد. در مقابل، مسئولان سیاسی و فرماندهان نظامی ایران بر این باور بودند که تصرف بخشی از خاک عراق میتواند برگ برندهای در مذاکرات سیاسی ایجاد کند و رژیم بعث را به پذیرش مسئولیت جنگ، پرداخت غرامت و قبول صلح عادلانه وادار سازد. در ۲۰ خرداد ۱۳۶۱، اعضای شورای عالی دفاع و فرماندهان ارشد نظامی با امام خمینی دیدار کردند. در این جلسه، امام با احتیاط نسبت به ورود به خاک عراق نظر دادند و تأکید کردند که عملیات باید در نقاطی انجام شود که حضور غیرنظامیان اندک باشد. پس از این دیدار، طرح عملیات آماده شد و به سبب همزمانی با ماه رمضان، نام «رمضان» برای آن برگزیده شد. ۲ - اهداف عملیات[ویرایش]اهداف اصلی عملیات رمضان عبارت بود از: عبور از مرز بینالمللی و انتقال جنگ به خاک عراق تصرف منطقهای در شرق بصره و تأمین کرانه شرقی شط العرب تهدید شهر بصره و تسلط بر معابر وصولی آن انهدام سپاه سوم ارتش عراق ایجاد موقعیت برتر سیاسی ـ نظامی برای ایران واداشتن عراق به پذیرش شرایط ایران برای خاتمه جنگ دور کردن آتش توپخانه عراق از شهرها و مناطق مرزی ایران این عملیات در واقع آغاز اجرای سیاست «تعقیب متجاوز» پس از آزادسازی خرمشهر بود. ۳ - منطقه عملیاتی[ویرایش]منطقه عملیات رمضان وسعتی در حدود ۱۵۰۰ تا ۱۶۰۰ کیلومتر مربع داشت و به شکل مثلثی طراحی شده بود. این منطقه: از شمال به کوشک، طلائیه و حاشیه جنوبی هورالهویزه از غرب به رودخانه اروند و نواحی شرقی بصره از شرق به خط مرزی کوشک تا شلمچه و از جنوب به مناطق شمال کانال ماهیگیری و شمالشرقی بصره محدود میشد. ویژگی مهم منطقه، وجود موانع طبیعی و مصنوعی متعدد بود. رودخانه شطالعرب، رود کارون، باتلاق هورالعظیم، آبگرفتگیهای مصنوعی، میدانهای مین، خاکریزهای مثلثی، سنگرهای تیربار و کانال ماهیگیری از مهمترین عوارض منطقه بودند. ارتش عراق با ایجاد خطوط دفاعی مستحکم در این محور، احتمال حمله ایران به سمت بصره را پیشبینی کرده بود. ۴ - نیروهای عملکننده[ویرایش]عملیات رمضان با هدایت قرارگاه عملیاتی کربلا و با مشارکت مشترک سپاه پاسداران و ارتش جمهوری اسلامی ایران انجام شد. ۴.۱ - قرارگاههای عملیاتیچهار قرارگاه اصلی در عملیات شرکت داشتند: قرارگاه قدس ؛ قرارگاه فتح ؛ قرارگاه نصر ؛ قرارگاه فجر ۴.۲ - نیروهای ایرانترکیب نیروهای عملکننده شامل: حدود ۱۰ تیپ سپاه پاسداران دو لشکر و یک تیپ از نیروی زمینی ارتش لشکرهای ۱۶ و ۹۲ زرهی عناصری از لشکرهای ۲۱ حمزه و ۷۷ پیاده تیپ ۴۰ پیاده گروههای ۲۲ و ۳۳ توپخانه سه تیم رزمی هوانیروز عناصری از لشکرهای سپاه از جمله ۱، ۳، ۵، ۷ و بخشی از لشکر ۳۰ سپاه ۴.۳ - نیروهای عراقدر برابر نیروهای ایرانی، یگانهای عمدهای از سپاه سوم ارتش عراق در منطقه استقرار داشتند که بهویژه از پشتیبانی زرهی، توپخانهای و استحکامات مهندسی بسیار گسترده برخوردار بودند. ۵ - طرح عملیات[ویرایش]عملیات رمضان در چهار محور و پنج مرحله طراحی شد. هدف کلی، شکستن خطوط دفاعی عراق در شرق بصره، پیشروی به سمت کانال ماهیگیری و نهر کتیبان، و در نهایت نزدیک شدن به بصره و ایجاد تهدید مستقیم علیه این شهر بود. در طرح عملیات، یگانهای مختلف سپاه و ارتش بهصورت ترکیبی به کار گرفته شدند. با این حال، ساختار دوگانه فرماندهی و تفاوت دیدگاههای تاکتیکی ارتش و سپاه، از همان مرحله طراحی از چالشهای مهم این عملیات بهشمار میرفت. ۵.۱ - آغاز عملیاتعملیات رمضان در ساعت ۲۱:۳۰ شب ۲۲ تیر ۱۳۶۱، و در برخی روایتها ۲۳ تیر ۱۳۶۱، با رمز: «یا مهدی» یا «یا صاحبالزمان ادرکنی» آغاز شد. هدف اولیه عملیات، انهدام نیروهای دشمن، تصرف خطوط مقدم عراق، و پیشروی تا نزدیکی کانال ماهیگیری و شرق اروندرود بود. عملیات در شرایط سخت آبوهوایی و گرمای شدید تابستان خوزستان و جنوب عراق اجرا شد. ۶ - مراحل عملیات[ویرایش]۶.۱ - مرحله نخستدر مرحله اول، سه قرارگاه از سه محور حمله را آغاز کردند. در محورهای شمالی و میانی، وجود موانع و استحکامات مثلثیشکل، میدانهای مین و مقاومت دشمن مانع از پیشروی سریع شد. با این حال، در محور جنوبی و جنوب پاسگاه زید، نیروهای ایرانی توانستند از موانع عبور کرده و تا عمق حدود ۳۰ کیلومتری خاک عراق پیشروی کنند و خود را به نهر کتیبان و کانال ماهیگیری برسانند. در این محور، قرارگاه فرماندهی لشکر ۹ زرهی عراق منهدم شد و خودروی فرماندهی آن نیز به غنیمت درآمد. با این وجود، به دلیل بازماندن جناح راست و پاتک شدید عراق، این موفقیت تثبیت نشد. ۶.۲ - مرحله دوممرحله دوم در ۲۵ تیر ۱۳۶۱ از محور میانی جنوب پاسگاه زید آغاز شد. هدف، توسعه سرپل حاصلشده و پیشروی تا کانال ماهیگیری بود. در صورت موفقیت، فاصله نیروهای ایرانی تا بصره به حدود ۱۲ کیلومتر میرسید. اما عراق در فاصله میان دو مرحله، قوای خود را تجدید سازمان داده بود و این مرحله نیز به نتیجه مورد نظر نرسید. ۶.۳ - مرحله سوممرحله سوم در ۳۰ تیر ۱۳۶۱ با هدف انهدام تمرکز زرهی عراق اجرا شد. نیروهای ایرانی در ساعات اولیه موفق شدند بخش قابلتوجهی از تجهیزات دشمن را در منطقهای به وسعت حدود ۱۸۰ کیلومتر مربع منهدم یا به غنیمت بگیرند. این مرحله از نظر وارد آوردن خسارات زرهی به عراق از موفقترین مراحل عملیات بود. ۶.۴ - مرحله چهارممرحله چهارم در اول مرداد ۱۳۶۱ در منطقه شلمچه آغاز شد، اما به دلیل آمادگی عراق، موانع مهندسی و آتش سنگین دشمن، نیروهای ایرانی نتوانستند خطوط اصلی دفاعی عراق را بشکنند. ۶.۵ - مرحله پنجمآخرین مرحله عملیات در ۶ مرداد ۱۳۶۱ از محور شمالی پاسگاه زید آغاز شد. در این مرحله، هفت تیپ از سپاه و دو تیپ از ارتش برای پاکسازی منطقه و تثبیت مواضع وارد عمل شدند. هدف این بود که نیروها با الحاق در ضلع غربی منطقه، خطوط تصرفشده را تثبیت کنند. اما به علت تأخیر در پشتیبانی، عدم الحاق کامل یگانها، روشن شدن هوا، واکنش شدید ارتش عراق و اشکال در احداث خاکریزها، دشمن موفق شد در مواضع جدید رخنه کند. به همین دلیل فرماندهان ادامه حضور در منطقه را بهصلاح ندانستند و پایان عملیات اعلام شد. ۷ - نقش هوانیروز[ویرایش]هوانیروز ارتش جمهوری اسلامی ایران در پشتیبانی عملیات رمضان نقش مهمی داشت. در این عملیات: ۳۴ فروند بالگرد؛ ۶۲۹ ساعت پرواز؛ انتقال ۶۹۰ مجروح؛ جابهجایی ۹۶۱ رزمنده با هلیبرن؛ حمل ۱۰ تن بار ثبت شده است. ۸ - مشکلات و موانع[ویرایش]عملیات رمضان با مجموعهای از مشکلات جدی روبهرو بود که در ناکامی آن نقش تعیینکننده داشتند: ضعف اطلاعاتی درباره وضعیت واقعی دشمن؛ نبود عکسبرداری هوایی و اطلاعات ماهوارهای؛ اتکای بیش از حد به شناسایی نزدیک؛ استحکامات پیچیده عراق، شامل خاکریزهای مثلثی و میدانهای مین؛ وجود کانال ماهیگیری و آبگرفتگیهای مصنوعی؛ گرمای شدید تابستان؛ کمبود تجهیزات مهندسی و زرهی؛ ضعف در احداث و تکمیل بهموقع خاکریزها؛ عدم تأمین مناسب جناحها؛ فقدان انعطاف در هدایت عملیات؛ ناهماهنگی و اختلافنظر میان ارتش و سپاه؛ تأثیر غرور ناشی از پیروزی در عملیات بیتالمقدس؛ جنگیدن عراق در خاک خود و افزایش انگیزه دفاعی نیروهایش؛ علی صیاد شیرازی و محسن رضایی هر دو در ارزیابیهای بعدی خود، به ضعفهای تخصصی، مشکلات هماهنگی، استحکامات دشمن و افزایش توان اطلاعاتی عراق اشاره کردهاند. ۹ - نتیجه عملیات[ویرایش]عملیات رمضان بهطور کلی به اهداف اصلی خود نرسید و از این نظر در شمار عملیاتهای ناموفق ایران قرار میگیرد. مهمترین هدف یعنی دستیابی به موقعیتی تعیینکننده در شرق بصره و ایجاد شرایط سیاسی لازم برای پایان جنگ تحقق نیافت. با این حال، عملیات دستاوردهایی نیز داشت، از جمله: آزادسازی حدود ۲۵۰ کیلومتر مربع از خاک ایران تصرف حدود ۸۰ کیلومتر مربع از خاک عراق پیشروی تا نهر کتیبان در برخی محورها وارد کردن خسارات سنگین به یگانهای عراق انهدام بخشی از تیپهای زرهی و مکانیزه عراق اثبات توان ایران برای اجرای عملیات گسترده برونمرزی ۱۰ - تلفات و خسارات[ویرایش]آمار تلفات و خسارات در منابع مختلف متفاوت است، اما بهطور کلی از نتایج عملیات چنین یاد شده است: ۱۰.۱ - خسارات واردشده به عراقانهدام تیپهای ۹۶، ۱۲، ۴۲ یا ۴۳ زرهی/پیاده انهدام تیپ ۸۸ مکانیزه انهدام تیپ ۵۵ مختلط انهدام حدود ۶۵۰ دستگاه تانک و نفربر در برخی روایتها در برخی منابع تا ۱۰۹۷ دستگاه تانک و نفربر انهدام ۱۵۰ دستگاه خودرو سرنگونی ۱۴ هواپیما و ۲ بالگرد کشته، زخمی و اسیر شدن هزاران نیروی عراقی ۱۰.۲ - غنائم ایرانحدود ۱۰۰ دستگاه تانک و نفربر مقادیر زیادی جنگافزار، مهمات و تجهیزات ۱۱ - ارزیابی تاریخی[ویرایش]عملیات رمضان نقطه آغاز مرحله تازهای از جنگ بود؛ مرحلهای که در آن ایران برای نخستین بار در مقیاس گسترده وارد خاک عراق شد. این عملیات از منظر راهبردی، سرآغاز آزمون سیاست تعقیب متجاوز و تلاش برای پایان دادن به جنگ از موضع برتر بود. با وجود ناکامی در دستیابی به اهداف اصلی، عملیات رمضان اهمیت تاریخی زیادی دارد، زیرا: نخستین عملیات گسترده برونمرزی ایران بود؛ آغازگر تغییر در راهبرد جنگ پس از آزادسازی خرمشهر شد؛ زمینهساز بروز اختلافات فنی و ساختاری میان ارتش و سپاه شد؛ ضعفهای اطلاعاتی، مهندسی و فرماندهی ایران را آشکار کرد؛ تجربهای مهم برای طراحی عملیاتهای بعدی بهشمار آمد؛ پس از این عملیات، حدود دو ماه رکود نسبی در جبههها ایجاد شد و سپس عملیات مسلم بن عقیل و عملیات محرم در مهر و آبان ۱۳۶۱ انجام شد. ۱۲ - دیدگاهها درباره عملیات[ویرایش]در ارزیابیهای بعدی، درباره عملیات رمضان دیدگاههای متفاوتی مطرح شد: برخی آن را شکستی راهبردی دانستهاند، زیرا اهداف اصلی تأمین نشد. برخی دیگر آن را عملیاتی با دستاوردهای محدود ارزیابی کردهاند که اگرچه موفق به فتح بصره نشد، اما توان نظامی عراق را فرسوده کرد. بعضی تحلیلها نیز معتقدند که ایران بهجای توسل سریع به راهحل نظامی، میتوانست پس از فتح خرمشهر از فرصتهای سیاسی و دیپلماتیک بیشتر استفاده کند. ردههای این صفحه : شهدای عملیات رمضان (استان مازندران) | عملیات های نظامی جنگ عراق با ایران
|
||||||||||||||||||||
