مسألة، هل یثبت الخیار إذا کان العاقد واحدا؟
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
مَسْأَلَةٌ: هَلْ يَثْبُتُ الْخِيَارُ إِذَا كَانَ الْعَاقِدُ وَاحِدًا؟
لَوْ كَانَ الْعَاقِدُ وَاحِدًا لِنَفْسِهِ أَوْ غَيْرِهِ عَنْ نَفْسِهِ أَوْ غَيْرِهِ وِلَايَةً أَوْ وَكَالَةً عَلَى وَجْهٍ يَثْبُتُ لَهُ الْخِيَارُ مَعَ التَّعَدُّدِ بِأَنْ كَانَ وَلِيًّا أَوْ وَكِيلًا مُسْتَقِلًّا فِي التَّصَرُّفِ، فَالْمَحْكِيُّ عَنْ ظَاهِرِ الْخِلَافِ وَالْقَاضِي وَالْمُحَقِّقِ وَالْعَلَّامَةِ وَالشَّهِيدَيْنِ وَالْمُحَقِّقِ الثَّانِي وَالْمُحَقِّقِ الْمَيْسِيِّ وَالصَّيْمَرِيِّ وَغَيْرِهِمْ، ثُبُوتُ هَذَا الْخِيَارِ لَهُ عَنِ الِاثْنَيْنِ؛ لِأَنَّهُ بَائِعٌ وَمُشْتَرٍ، فَلَهُ مَا لِكُلٍّ مِنْهُمَا كَسَائِرِ أَحْكَامِهِمَا الثَّابِتَةِ لَهُمَا مِنْ حَيْثُ كَوْنِهِمَا مُتَبَايِعَيْنِ. وَاحْتِمَالُ كَوْنِ الْخِيَارِ لِكُلٍّ مِنْهُمَا بِشَرْطِ انْفِرَادِهِ بِإِنْشَائِهِ فَلَا يَثْبُتُ مَعَ قِيَامِ الْعُنْوَانَيْنِ بِشَخْصٍ وَاحِدٍ، مُنْدَفِعٌ بِاسْتِقْرَارِ سَائِرِ أَحْكَامِ الْمُتَبَايِعَيْنِ، وَجَعْلُ الْغَايَةِ التَّفَرُّقَ الْمُسْتَلْزِمَ لِلتَّعَدُّدِ مَبْنِيٌّ عَلَى الْغَالِبِ.
[ویرایش]
مسئله: آیا خیار (خیار مجلس) در صورتی ثابت میشود که عقدکننده یک نفر باشد؟
اگر عاقد یک نفر باشد (خواه برای خودش، یا برای دیگری از جانب خودش، یا از جانب دیگری به ولایت یا وکالت) به گونهای که در صورت تعددِ طرفین، برای او خیار ثابت میبود؛ مانند اینکه ولیّ یا وکیلی باشد که در تصرف استقلال دارد، در این صورت آنچه از ظاهر کتاب الخلاف و از قاضی، محقق، علامه، شهید اول و دوم، محقق ثانی، محقق میسی، صیمری و دیگران نقل شده این است که این خیار برای او از هر دو جهت ثابت است؛ زیرا او هم فروشنده است و هم خریدار، و بنابراین هر حقی که برای هر یک از آن دو هست، برای او نیز ثابت است، همانند سایر احکامی که برای آن دو از آن جهت که دو طرف معاملهاند ثابت میشود. و این احتمال که خیار برای هر یک از آن دو مشروط به این باشد که هر کدام به طور مستقل عقد را انشا کند، و بنابراین در صورتی که هر دو عنوان در یک شخص جمع شود خیار ثابت نباشد، مردود است؛ زیرا سایر احکام متبایعین در چنین فرضی نیز برقرار است. همچنین قرار دادنِ «تفرّق» به عنوان غایت (پایان خیار) ـ که مستلزم تعدد دو نفر است ـ بر اساس حالت غالب بیان شده است.
[ویرایش]
مَسْأَلَةٌ: «مسألةٌ» مبتدا مرفوع با ضمه، و خبر آن جملهٔ بعدی است.
هَلْ يَثْبُتُ الْخِيَارُ إِذَا كَانَ الْعَاقِدُ وَاحِدًا؟
«هل» حرف استفهام.
«يثبتُ» فعل مضارع مرفوع.
«الخيارُ» فاعل مرفوع.
«إذا» ظرف لما يستقبل من الزمان متضمن معنی شرط.
«كان» فعل ناقص.
«العاقدُ» اسم «كان» مرفوع.
«واحدًا» خبر «كان» منصوب.
جمله «إذا كان العاقد واحدًا» در محل نصب ظرف متعلق به «يثبت».
لَوْ كَانَ الْعَاقِدُ وَاحِدًا
«لو» حرف شرط غیر جازم.
«كان» فعل ماض ناقص.
«العاقدُ» اسم «كان» مرفوع.
«واحدًا» خبر «كان» منصوب.
لِنَفْسِهِ أَوْ غَيْرِهِ
«لـ» حرف جر.
«نفسِ» اسم مجرور و مضاف.
«ـه» مضافالیه.
«أو غيرِه» معطوف مجرور.
عَنْ نَفْسِهِ أَوْ غَيْرِهِ
«عن» حرف جر.
«نفسِه» اسم مجرور.
«أو غيرِه» معطوف مجرور.
وِلَايَةً أَوْ وَكَالَةً
هر دو مفعولله یا حال منصوب (بیان نوع تصرف).
عَلَى وَجْهٍ
«على» حرف جر.
«وجهٍ» اسم مجرور.
يَثْبُتُ لَهُ الْخِيَارُ
جمله فعلیه در محل صفت برای «وجه».
«يثبت» فعل مضارع.
«له» جار و مجرور.
«الخيارُ» فاعل.
مَعَ التَّعَدُّدِ
«مع» ظرف.
«التعدد» مضافالیه مجرور.
بِأَنْ كَانَ وَلِيًّا أَوْ وَكِيلًا
«بأن» باء سببیه + «أن».
«كان» فعل ناقص.
«ولياً» خبر «كان» منصوب.
«أو وكيلاً» معطوف منصوب.
مُسْتَقِلًّا فِي التَّصَرُّفِ
«مستقلاً» حال منصوب.
«في التصرف» جار و مجرور متعلق به آن.
فَالْمَحْكِيُّ عَنْ ظَاهِرِ الْخِلَافِ
«الفاء» فاء تفریع.
«المحكيُّ» مبتدا مرفوع.
«عن ظاهر الخلاف» جار و مجرور متعلق به آن.
وَالْقَاضِي وَالْمُحَقِّقِ وَالْعَلَّامَةِ وَالشَّهِيدَيْنِ وَالْمُحَقِّقِ الثَّانِي وَالْمُحَقِّقِ الْمَيْسِيِّ وَالصَّيْمَرِيِّ وَغَيْرِهِمْ
معطوفات مجرور بر «ظاهر».
ثُبُوتُ هَذَا الْخِيَارِ
«ثبوتُ» خبر مبتدا مرفوع.
«هذا» مضافالیه یا بدل.
«الخيار» مضافالیه.
لَهُ عَنِ الِاثْنَيْنِ
«له» جار و مجرور.
«عن الاثنين» جار و مجرور.
لِأَنَّهُ بَائِعٌ وَمُشْتَرٍ
«لأنّ» حرف تعلیل.
«ـه» اسم آن.
«بائعٌ» خبر اول.
«مُشترٍ» خبر دوم.
فَلَهُ مَا لِكُلٍّ مِنْهُمَا
«الفاء» تفریع.
«له» خبر مقدم.
«ما» مبتدا مؤخر.
«لكلٍ منهما» جار و مجرور صله.
كَسَائِرِ أَحْكَامِهِمَا
«الكاف» حرف تشبیه.
«سائرِ» اسم مجرور.
«أحكامِهما» مضافالیه.
الثَّابِتَةِ لَهُمَا
«الثابتة» صفت برای «أحكام».
«لهما» جار و مجرور.
مِنْ حَيْثُ كَوْنِهِمَا مُتَبَايِعَيْنِ
«من حيث» جار و مجرور.
«كونِ» مضاف.
«هما» مضافالیه.
«متبايعين» خبر «كون».
وَاحْتِمَالُ كَوْنِ الْخِيَارِ لِكُلٍّ مِنْهُمَا
«احتمالُ» مبتدا.
«كونِ الخيار» مضافالیه.
«لكلٍ منهما» جار و مجرور.
بِشَرْطِ انْفِرَادِهِ بِإِنْشَائِهِ
«بشرط» جار و مجرور.
«انفراده» مضافالیه.
«بإنشائه» جار و مجرور.
فَلَا يَثْبُتُ مَعَ قِيَامِ الْعُنْوَانَيْنِ بِشَخْصٍ وَاحِدٍ
«فلا» فاء تفریع + نفی.
«يثبت» فعل مضارع.
«مع قيام» ظرف.
«العنوانين» مضافالیه.
«بشخص» جار و مجرور.
«واحد» صفت.
مُنْدَفِعٌ بِاسْتِقْرَارِ سَائِرِ أَحْكَامِ الْمُتَبَايِعَيْنِ
«مندفعٌ» خبر برای «احتمال».
«باستقرار» جار و مجرور.
«سائر» مضاف.
«أحكام» مضافالیه.
«المتبايعين» مضافالیه دوم.
وَجَعْلُ الْغَايَةِ التَّفَرُّقَ
«جعلُ» مبتدا.
«الغايةِ» مضافالیه.
«التفرقَ» مفعول به.
الْمُسْتَلْزِمَ لِلتَّعَدُّدِ
«المستلزم» صفت برای «التفرق».
«للتعدد» جار و مجرور.
مَبْنِيٌّ عَلَى الْغَالِبِ
«مبنيٌّ» خبر.
«على الغالب» جار و مجرور.