ولید بن عتبه بن ابیسفیان
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
ولید بن عتبه بن ابیسفیان یکی از شخصیتهای سیاسی مهم در آغاز دوره
خلافت اموی به شمار میآید. او از
خاندان بنیامیه و از نزدیکان معاویه بن ابیسفیان بود و چندین بار به حکومت مدینه منصوب شد. نام او بیش از هر چیز به واقعه مهمی در تاریخ اسلام گره خورده است: مأموریت گرفتن بیعت از امام حسین برای یزید بن معاویه. رفتار ولید در این واقعه و همچنین نقش او در تحولات سیاسی مدینه، جایگاه ویژهای در منابع تاریخی یافته است.
[ویرایش]
ولید بن عتبه بن ابیسفیان بن حرب از خاندان بنیعبدشمس و شاخه سفیانی بنیامیه بود. پدر او
عتبه بن ابیسفیان، برادر معاویه بن ابیسفیان بود؛ بنابراین ولید برادرزاده معاویه محسوب میشد. این پیوند خانوادگی سبب شد که او در دستگاه حکومت اموی جایگاه مهمی پیدا کند. خانواده او از برجستهترین خاندانهای قریش در دوره اموی بود. از جمله خویشاوندان مشهور او میتوان به این افراد اشاره کرد:
ابوسفیان بن حرب (پدربزرگ) ؛
معاویه بن ابیسفیان (عمو و خلیفه اموی) ؛
امحبیبه همسر پیامبر اسلام (عمه).
[ویرایش]
با تثبیت حکومت اموی در دوران معاویه، بسیاری از مناصب مهم به افراد خاندان بنیامیه سپرده شد. در همین چارچوب، معاویه در سال ۵۷ هجری قمری تصمیم گرفت
مروان بن حکم را از حکومت مدینه عزل کند و ولید بن عتبه را به جای او منصوب نماید. این انتصاب در ذیالقعده سال ۵۷ هجری انجام شد. برخی منابع تاریخی سالهای ۵۸ یا ۵۹ هجری را نیز ذکر کردهاند، اما بیشتر گزارشها سال ۵۷ هجری را تأیید میکنند. انتصاب ولید به حکومت مدینه چند هدف مهم داشت:
- تقویت نفوذ مستقیم خاندان اموی در مدینه
- جایگزینی یکی از افراد نزدیک به معاویه به جای مروان
- کنترل یکی از مهمترین مراکز مذهبی و سیاسی جهان اسلام
مدینه در آن زمان از نظر سیاسی اهمیت زیادی داشت، زیرا بسیاری از
صحابه و شخصیتهای برجسته اسلامی در این شهر زندگی میکردند. ولید بن عتبه پس از انتصاب، اداره مدینه را بر عهده گرفت و تا پایان خلافت معاویه در این سمت باقی ماند. در این دوره وظیفه اصلی او حفظ ثبات سیاسی شهر و اجرای سیاستهای حکومت مرکزی بود. در برخی گزارشها آمده است که او چندین بار به عنوان
امیرالحاج نیز منصوب شد و سرپرستی کاروان حج را بر عهده داشت. با وجود وابستگی او به دستگاه اموی، در برخی موارد برخوردهای نسبتاً ملایمی از او نقل شده است.
[ویرایش]
در دوران حکومت ولید بر مدینه، گزارشی از اختلاف مالی میان او و امام حسین نقل شده است. گفته میشود این اختلاف درباره زمینی در منطقهای به نام
ذیالمروه بود. امام حسین در برابر این مسئله موضع گرفت و فرمود اگر حق ایشان بازگردانده نشود، در مسجد پیامبر مردم را به
پیمان حلف الفضول دعوت خواهد کرد؛ پیمانی که در جاهلیت برای دفاع از مظلومان بسته شده بود. با انتشار این خبر، برخی شخصیتهای مدینه نیز از امام حمایت کردند. در نتیجه ولید عقبنشینی کرد و حق امام را بازگرداند.
[ویرایش]
در سال ۶۰ هجری قمری معاویه بن ابیسفیان درگذشت و پسرش
یزید بن معاویه به خلافت رسید. یکی از نخستین اقدامات یزید تلاش برای گرفتن بیعت از شخصیتهای مهمی بود که پیشتر با جانشینی او مخالفت کرده بودند. مهمترین این افراد عبارت بودند از:
امام حسین بن علی ؛
عبدالله بن زبیر ؛
عبدالله بن عمر. یزید نامهای به ولید بن عتبه، حاکم مدینه، نوشت و دستور داد که فوراً از این افراد بیعت بگیرد و اگر از بیعت خودداری کردند، آنان را به قتل برساند. ولید پس از دریافت نامه یزید، برای تصمیمگیری با مروان بن حکم مشورت کرد. مروان پیشنهاد کرد که این افراد فوراً احضار شوند و پیش از آنکه از مرگ معاویه آگاه شوند، از آنان بیعت گرفته شود. او تأکید کرد که اگر آنان از بیعت امتناع کردند، باید کشته شوند تا از ایجاد شورش جلوگیری شود. این پیشنهاد نشاندهنده رویکرد سختگیرانه برخی سیاستمداران اموی نسبت به مخالفان بود.
[ویرایش]
ولید بن عتبه شبانه پیکی نزد امام حسین و عبدالله بن زبیر فرستاد و آنان را به دارالاماره فراخواند. امام حسین با جمعی از بنیهاشم به قصر حکومت رفت. ولید خبر مرگ معاویه را اعلام کرد و از امام خواست با یزید بیعت کند. امام در پاسخ فرمود: «ما اهل بیت نبوت و معدن رسالتیم… و یزید مردی فاسق و شرابخوار است که خونهای محترم را میریزد؛ و کسی مانند من با کسی مانند او بیعت نمیکند.»
[ویرایش]
رفتار نرم ولید در برابر امام حسین باعث نارضایتی یزید شد. به همین دلیل او در سال ۶۰ هجری قمری از حکومت مدینه برکنار شد. یزید فردی به نام
عمرو بن سعید بن العاص (الأشدق) را به جای او منصوب کرد و ولید را به شام فراخواند.
[ویرایش]
پس از مدتی و در شرایطی که اوضاع سیاسی حجاز متشنج شده بود، یزید دوباره در سال ۶۱ هجری قمری ولید را به حکومت مدینه منصوب کرد. اما این دوره حکومت کوتاه بود. در سال ۶۲ هجری قمری و همزمان با گسترش فعالیتهای عبدالله بن زبیر در مکه، ولید دوباره از مقام خود برکنار شد. پس از او
عثمان بن محمد بن ابیسفیان به حکومت مدینه منصوب گردید.
[ویرایش]
در برخی گزارشها آمده است که ولید در دمشق حضور داشت و در تحولات سیاسی شام نیز نقش داشت. حتی گفته شده که پس از مرگ
معاویه بن یزید برخی از شامیان قصد داشتند او را برای خلافت انتخاب کنند. اما این تلاشها به نتیجه نرسید. در مورد پایان زندگی او نیز گزارشهای متفاوتی وجود دارد: برخی منابع مرگ او را در اثر
بیماری طاعون ذکر کردهاند. برخی دیگر نوشتهاند که در جریان درگیریهای سیاسی مورد ضرب و شتم قرار گرفت و درگذشت.
[ویرایش]
مورخان درباره شخصیت و رفتار سیاسی ولید بن عتبه دیدگاههای متفاوتی دارند. برخی او را عافیتطلب میدانند که برای جلوگیری از درگیری، از اجرای دستور یزید درباره قتل امام حسین خودداری کرد. در مقابل، برخی دیگر معتقدند او به جایگاه امام حسین آگاه بود و نمیخواست در قتل فرزند پیامبر نقش داشته باشد. در هر صورت، رفتار او در آن شب تاریخی موجب شد که امام حسین بدون درگیری از مدینه خارج شود و مسیر حرکت تاریخی خود را آغاز کند.
