ابوبکر بن علی بن ابیطالب علیه السلام
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
ابوبکر بن علی بن ابیطالب؛ از فرزندان امیرالمؤمنین
امام علی علیه السلام و از شخصیتهای مرتبط با
واقعه عاشورا است. بیشتر منابع تاریخی او را از شهدای کربلا دانستهاند که در سال ۶۱ هجری قمری در رکاب برادرش امام حسین به شهادت رسید. درباره نام اصلی، هویت دقیق، و چگونگی شهادت او در میان مورخان اختلافهایی وجود دارد؛ با این حال بسیاری از منابع او را از فرزندان امام علی و از
شهدای بنیهاشم در کربلا معرفی کردهاند.
[ویرایش]
«ابوبکر» در منابع تاریخی به عنوان
کنیه این شخصیت ذکر شده و نام اصلی او به طور قطعی مشخص نیست. مورخان نامهای مختلفی برای او گزارش کردهاند، از جمله: عبدالله ؛ عبیدالله ؛ محمد اصغر. در برخی منابع، از جمله گزارشهای تاریخی و رجالی، گفته شده است که ابوبکر همان محمد اصغر بن علی بوده است. شیخ مفید نیز در میان فرزندان امام علی از «محمد اصغر» با کنیه ابوبکر یاد کرده و او را از فرزندان
لیلی بنت مسعود دارمیه دانسته است که همراه برادرش امام حسین به شهادت رسید. مادر او بنابر قول مشهور لیلی بنت مسعود بن خالد بن مالک بن ربعی از
قبیله بنی تمیم بوده است. برخی منابع نیز به اشتباه مادر او را
امالبنین دختر حزام کلبی دانستهاند، اما این دیدگاه در میان مورخان چندان پذیرفته نشده است. در منابع تاریخی درباره فرزندان امام علی با نام محمد اختلاف نظر وجود دارد. برخی پژوهشگران بر اساس گزارشهای تاریخی بر این باورند که برای امام علی سه فرزند با نام محمد وجود داشته است:
۱.
محمد بن حنفیه که در مدینه ماند و در واقعه کربلا حضور نداشت.
۲. محمد بن علی با کنیه ابوالقاسم.
۳. محمد اصغر که احتمالاً همان ابوبکر بن علی بوده است.
بر اساس این دیدگاه، ابوبکر در واقع همان محمد اصغر است که در واقعه کربلا به شهادت رسیده است.
[ویرایش]
بر اساس گزارش بسیاری از منابع تاریخی، هنگامی که یاران امام حسین در روز عاشورا به شهادت رسیدند، گروهی از بنیهاشم برای دفاع از امام به میدان رفتند. در میان آنان برادران امام حسین نیز حضور داشتند. برخی منابع نقل کردهاند که ابوبکر بن علی نخستین نفر از فرزندان امام علی بود که پس از اجازه گرفتن از امام حسین به میدان نبرد رفت. او در میدان جنگ با شجاعت جنگید و در حالی که رجز میخواند به مقابله با سپاه
عمر بن سعد پرداخت. در برخی نقلها آمده است که برادران امام حسین پیش از رفتن به میدان با یکدیگر وداع کردند و یکی پس از دیگری برای دفاع از امام به نبرد پرداختند. دینوری در این باره نقل میکند که آنان از برابر امام عبور کردند و جان خود را سپر بلای او قرار دادند.
در برخی منابع تاریخی، رجز زیر به ابوبکر بن علی نسبت داده شده است که هنگام نبرد در میدان کربلا خوانده است:
شيخي عليّ ذو الفخار الأطول
من هاشم الخير الكريم المفضل
هذا حسين بن النبي المرسل
عنه نحامي بالحسام المصقل
تفديه نفسي من أخ مبجل
يا رب فامنحني ثواب المنزل
مضمون این رجز بیانگر افتخار او به انتساب به امیرالمؤمنین علی علیه السلام، دفاع از امام حسین علیه السلام و آمادگی برای جانفشانی در راه اوست. ترجمه تقریبی این رجز چنین است: «سرور من علی است؛ صاحب افتخارات بزرگ، از خاندان هاشم که کریم و بزرگوار است. این حسین، فرزند پیامبر فرستاده خداست و ما با شمشیرهای صیقلخورده از او دفاع میکنیم. جانم فدای برادری بزرگوار باد. پروردگارا! پاداش سرای آخرت را به من عطا کن.»
اکثر مورخان اسلامی بر این باورند که ابوبکر بن علی در واقعه کربلا به شهادت رسیده است. از جمله تاریخنگارانی که شهادت او را گزارش کردهاند میتوان به ابن سعد، ابن قتیبه،
ابن اعثم کوفی، ابن حبان، طبرانی،
شیخ مفید،
شیخ طوسی، خوارزمی،
ابن شهرآشوب و ابن بطریق اشاره کرد. با این حال، درباره جزئیات چگونگی شهادت او گزارشهای متفاوتی در منابع تاریخی وجود دارد. در برخی منابع نامهای گوناگونی به عنوان قاتل او ذکر شده است؛ از جمله
زحر بن بدر نخعی،
زجر بن بدر جعفی،
عقبة بن غنوی،
عبدالله بن عقبة غنوی، مردی از قبیله همدان و نیز
مسعود بن خالد از بنی دارم. این اختلاف در نقلها نشاندهنده تنوع روایتهای تاریخی درباره جزئیات نبردهای روز عاشورا است. با وجود آنکه بسیاری از مورخان شهادت او را در کربلا قطعی دانستهاند، برخی منابع در این باره تردید کردهاند. ابومخنف، طبری و ابن اثیر از جمله کسانی هستند که در کشته شدن او در کربلا تردید کردهاند. در برخی گزارشها آمده است که جسد او در کنار نهری یافت شد و مشخص نبود چگونه کشته شده است. مدائنی نیز نقل کرده است که جسد او در آب پیدا شد و قاتلش شناخته نشد. همچنین ابن سعد احتمال داده است که او در مکانی به نام «ماقیه» کشته شده باشد. با وجود این اختلاف گزارشها، بیشتر منابع تاریخی او را در شمار شهدای کربلا قرار دادهاند.
نام ابوبکر بن علی در برخی متون زیارتی نیز آمده است. در یکی از زیارتهای مطلقه امام حسین(ع) که در کتاب بحارالانوار نقل شده، چنین آمده است: «السَّلامُ عَلَیکَ یا أَبَا بَکرٍ بْنَ عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ مَا أَحْسَنَ بَلَاءَکَ وَ أَزْکَى سَعْیَکَ وَ أَسْعَدَکَ بِمَا نِلْتَ مِنَ الشَّرَفِ وَ فُزْتَ بِهِ مِنَ الشَّهَادَةِ...». در این زیارت از فداکاری او در یاری امام حسین(ع) و رسیدن به مقام شهادت تجلیل شده است.
بر اساس گزارشهای تاریخی، ابوبکر بن علی در کربلا به خاک سپرده شد و گفته شده است که مزار او در مقبره دستهجمعی شهدای بنیهاشم در نزدیکی
حرم امام حسین قرار دارد.
[ویرایش]
در برخی منابع تاریخی از شخصیتی با نام
ابوبکر بن حسن بن علی نیز یاد شده است که از فرزندان
امام حسن مجتبی علیه السلام بوده و در
واقعه کربلا به شهادت رسیده است. بنا بر گزارشها، او در سال ۴۵ هجری قمری در مدینه به دنیا آمد و در روز عاشورای سال ۶۱ هجری قمری، در سن حدود شانزده سالگی، به دست
عبدالله بن عقبه غنوی به شهادت رسید. این شخصیت به طور کامل با ابوبکر بن علی بن ابیطالب تفاوت دارد؛ با این حال، در برخی منابع تاریخی میان این دو نام اشتباه یا خلط صورت گرفته است.
