محمد بن حنفیه
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
محمد بن حنفیه از شخصیتهای برجسته تاریخ اسلام و از فرزندان
علی بن ابیطالب است. او در منابع تاریخی به عنوان فقیه، محدث، فرمانده نظامی و چهرهای تأثیرگذار در تحولات سیاسی سده نخست هجری شناخته میشود.
[ویرایش]
محمد بن حنفیه در سال ۱۶ یا ۱۷ هجری قمری در مدینه متولد شد. پدر او علی بن ابیطالب، نخستین امام شیعیان است. مادرش
خوله بنت جعفر بن قیس از قبیله بنیحنیفه بود؛ از همین رو برای تمایز از برادرانش حسنین، به «ابن حنفیه» شهرت یافت. در برخی منابع تاریخی از او با نامهای «محمد بن علی»، «محمد اکبر» و با کنیه «ابوالقاسم» نیز یاد شده است. وی در سال ۸۱ یا ۸۲ هجری قمری در سن حدود ۶۵ سالگی درگذشت.
[ویرایش]
بر اساس روایات بلاذری و دیگر مورخان، پیامبر اسلام محمد پیش از وفات خود به علی بن ابیطالب اجازه دادند که اگر فرزندی از همسر دیگرش متولد شد (غیر از فاطمه زهرا)، نام و کنیه پیامبر (محمد و ابوالقاسم) برای او انتخاب شود. این امتیاز در فضای سیاسی آن دوران جایگاه ویژهای برای محمد بن حنفیه ایجاد کرد.
[ویرایش]
برای محمد بن حنفیه در منابع تاریخی فرزندان متعددی ذکر شده است. برخی گزارشها تعداد آنان را ۲۴ نفر (۱۴ پسر و ۱۰ دختر) دانستهاند. از میان فرزندان شناختهشده او میتوان به افراد زیر اشاره کرد: عبدالله (ابوهاشم): جانشین پدر و از چهرههای مهم در انتقال دعوت عباسیان ؛ حسن (ابومحمد): محدث و فقیه مدینه و از راویان حلقه درس پدر
[ویرایش]
محمد بن حنفیه در منابع رجالی شیعه و اهل سنت شخصیتی موثق و محترم معرفی شده است. در روایتی از کتاب رجال کشی از
علی بن موسی الرضا نقل شده است: چهار محمد مانع نافرمانی خدا میشوند:
محمد بن جعفر طیار،
محمد بن ابیبکر، محمد بن حنفیه و
محمد بن ابیحذیفه. پژوهشگران شیعه، با استناد به امانتداری او در تحویل وصیتنامه امام حسین پیش از واقعه کربلا و نیز نقش او در اداره امور مدینه، بر وثاقت و جایگاه برجسته او تأکید کردهاند. محمد بن حنفیه در مدینه دارای حلقه درس بزرگ بود و از فقها و مفسران عصر خود به شمار میرفت.
[ویرایش]
محمد بن حنفیه در دوران خلافت پدرش از فرماندهان شجاع سپاه عراق و پرچمدار در جنگهای سهگانه بود.
در
جنگ جمل، امام علی پرچم اصلی سپاه را به او سپرد. در جریان نبرد، هنگام شدت گرفتن مقاومت سپاه بصره، امام او را به حمله مستقیم فرمان داد. او در ابتدا دچار توقفی کوتاه شد، اما با مداخله امام علی و سپس بازگرداندن پرچم، دوباره با شجاعت وارد نبرد شد.
در
جنگ صفین نیز محمد بن حنفیه یکی از فرماندهان اصلی و حامل پرچم سپاه بود. در این نبرد، اعتراضاتی نسبت به حضور او در خط مقدم مطرح شد. امام علی در پاسخ فرمود: حسن و حسین چشمان من هستند و تو دست من؛ انسان با دست خود از چشمش محافظت میکند. این سخن نشاندهنده اعتماد کامل امام به او بود.
او در نبرد با خوارج
نهروان نیز حضور داشت و بخشی از فرماندهی پیادهنظام و پرچمداری سپاه را بر عهده گرفت.
[ویرایش]
پس از شهادت امام علی در سال ۴۰ هجری، محمد بن حنفیه در کنار
حسن بن علی قرار داشت و از صلح او با معاویه حمایت کرد. پس از صلح، به مدینه بازگشت و به فعالیتهای علمی پرداخت. در دوران حکومت معاویه، او به پیمان صلح پایبند بود و از درگیری مستقیم پرهیز داشت. پس از به قدرت رسیدن یزید، رویکردی محافظهکارانه اتخاذ کرد تا از تفرقه بیشتر جلوگیری شود.
[ویرایش]
عدم همراهی او با
حسین بن علی در واقعه کربلا از موضوعات بحثبرانگیز تاریخی است. او در مدینه و مکه به امام حسین پیشنهاد داد به یمن یا مناطق امن برود، اما امام حسین اعلام کرد بیعت با یزید ممکن نیست و از شهادت خود خبر داد. در منابع شیعی چند دلیل برای عدم حضور او ذکر شده است:
۱. بیماری یا ناتوانی جسمی (که در منابع اولیه تأیید نشده)
۲. مأموریت در مدینه (که بیشتر به اجازه شباهت دارد)
۳. جبرگرایی و تقدیر (غیر قابل پذیرش از دیدگاه تکلیف شرعی)
۴. عدم تکلیف مستقیم
از نظر فقهی، عدم حضور او قابل مؤاخذه قطعی نیست، اما از نظر وفاداری عملی، او به مرتبه شهدای کربلا نرسید.
[ویرایش]
پس از واقعه عاشورا، او در
واقعه حره موضع بیطرف اتخاذ کرد. همچنین توسط
عبدالله بن زبیر در مکه تحت فشار قرار گرفت تا بیعت کند، اما بعدها با دخالت
مختار ثقفی آزاد شد. در نهایت برای حفظ جان یارانش با
عبدالملک بن مروان بیعت کرد و تا پایان عمر رویکردی صلحطلبانه داشت.
[ویرایش]
پس از شهادت امام حسین، او در ابتدا مسئله امامت را مطرح کرد، اما با رخدادهای اعجازگونه مانند گواهی
حجرالاسود به امامت علی بن حسین، از ادعای خود صرفنظر کرد و به امامت ایشان تن داد.
[ویرایش]
مختار ثقفی قیام خود را با شعار خونخواهی امام حسین و حمایت از محمد بن حنفیه آغاز کرد. پس از مرگ او، گروهی به نام
کیسانیه مرگ وی را انکار کرده و قائل به مهدویت او شدند. علمای شیعه این نسبتها را نادرست میدانند.
[ویرایش]
محمد بن حنفیه در سال ۸۱ یا ۸۲ هجری درگذشت. درباره محل دفن او اختلاف وجود دارد و مکانهایی مانند مدینه (بقیع)، طائف یا ایله ذکر شده است. انتساب برخی آرامگاهها در ایران به او فاقد سند تاریخی معتبر دانسته میشود.
