|
| ||||||||||||||||||
عملیات بدر یکی از عملیاتهای تهاجمی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در خلال جنگ عراق با ایران بود که در شامگاه ۱۹ اسفند ۱۳۶۳ در منطقه غرب هورالهویزه آغاز شد. این عملیات با فرماندهی قرارگاه خاتمالانبیا و مشارکت اصلی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران، با هدف عبور از هور، رسیدن به رود دجله و تهدید یا قطع جاده العماره–بصره طراحی شد. عملیات در ساعات و روزهای نخست با پیشرویهایی همراه بود و نیروهای ایرانی در برخی محورها به شرق و غرب دجله نزدیک شدند، اما در ادامه بهدلیل پاتکهای سنگین ارتش عراق، کمبود امکانات پشتیبانی و ترابری، و استفاده گسترده عراق از سلاحهای شیمیایی، به همه اهداف نهایی خود نرسید. با وجود این، عملیات بدر از حیث تجربه عملیاتی در نبردهای آبی–خاکی و تکامل روشهای رزمی ایران در هور، از عملیاتهای مهم جنگ بهشمار میآید. ۱ - پیشزمینه[ویرایش]پس از عملیات خیبر، فرماندهان و مسئولان سیاسی و نظامی ایران در پی اجرای عملیاتی بودند که بتواند موازنه جنگ را به سود ایران تغییر دهد و دستکم یک پیروزی مهم در جبهه جنوب بهدست دهد. در آن مقطع، امکان انجام عملیات گسترده در زمینهای باز جنوب برای ایران محدود بود، زیرا ارتش عراق در حوزه زرهی و آتش پشتیبانی برتری محسوسی داشت و نیروهای ایرانی از کمبود تجهیزات زرهی، توپخانه دوربرد و پشتیبانی هوایی رنج میبردند. از این رو، منطقه هورالهویزه همچنان یکی از مناسبترین گزینهها برای طراحی عملیات تلقی میشد. با این حال، شرایط هور نسبت به پیش از عملیات خیبر بهطور قابل توجهی تغییر کرده بود. ارتش عراق با آگاهی از اهمیت این منطقه، اقدام به ایجاد و تقویت لایههای پدافندی در هور کرد. از جمله این اقدامات میتوان به احداث پایگاهها و دکلهای دیدهبانی، استقرار نیروهای کمین در آبراهها و نیزارها، انسداد مسیرهای آبی با موانع مهندسی مانند سیم خاردار و سازههای فلزی، خشککردن بخشهایی از هور برای افزایش تحرک زرهی، و سازماندهی یگانهایی بومی برای نبرد در محیط هور اشاره کرد. در نتیجه، محیط عملیاتی بدر بهمراتب پیچیدهتر و سختتر از خیبر بود. در همین دوره، قرارگاه نصرت نقش مهمی در شناسایی، هدایت اطلاعاتی و ناامنسازی منطقه برای دشمن ایفا کرد. شناساییهای گسترده در هور، از جمله با بهرهگیری از غواصان، زمینهساز ورود روشی جدید به سازمان رزم ایران شد؛ روشی که بعدها در عملیاتهایی چون والفجر هشت و کربلای پنج به اوج رسید. تجربههای بهدستآمده از هور، در تکامل نبردهای آبی–خاکی ایران تأثیر مهمی داشت. ۲ - منطقه عملیات[ویرایش]منطقه عملیات بدر در غرب هورالهویزه قرار داشت و از شمال به ترابه و از جنوب به القرنه، فرات و کانال صویب محدود میشد. بخش قابل توجهی از منطقه را آبگرفتگیها و آبراههای هور تشکیل میداد و تنها نوارهایی محدود از خشکی در آن وجود داشت. در شرق منطقه، هورالهویزه و در غرب آن هورالحمار قرار داشتند. همچنین رود دجله و جاده العماره–بصره از این محدوده عبور میکردند. هدف کلیدی عملیات، تسلط بر شرق دجله، ایجاد یا گسترش سرپل، و در صورت امکان قطع جاده العماره–بصره بود. ۳ - طرحریزی و آمادگی[ویرایش]طراحی عملیات بر مبنای استفاده از ویژگیهای طبیعی هور و محدود کردن اثر برتری زرهی عراق صورت گرفت. زمین عملیات به دو محور اصلی شمالی و جنوبی تقسیم شد: قرارگاه نجف ۱ مأمور حمله در محور شمالی بود. قرارگاه کربلا در محور جنوبی عمل میکرد. قرارگاه نوح مأموریت داشت در ادامه عملیات، کانال صویب را منفجر کند و آب را به سوی بصره رها سازد. قرارگاه ظفر و قرارگاه نجف ۲ نیز برای احتیاط، اجرای آتش و عملیات فریب در نظر گرفته شده بودند. بر پایه سازمان رزم اعلامشده، نیروهای عملکننده شامل مجموعهای از یگانهای سپاه و ارتش بودند. در مجموع، چهار لشکر و یک تیپ از ارتش و نه لشکر و نه تیپ از سپاه، بههمراه واحدهای مهندسی جهاد، پشتیبانی، ترابری هوایی و هوانیروز در عملیات شرکت داشتند. پیش از آغاز عملیات، ارتش عراق در منطقه دستکم ۲۹ گردان پیاده، ۲ گردان مکانیزه، ۹ گردان توپخانه و ۵ گردان تانک مستقر کرده بود و پس از افزایش احتمال حمله، بر توان دفاعی خود افزود. از جمله مشکلات مهم در مرحله آمادگی، کمبود قایق و تجهیزات مناسب برای انتقال سریع نیروها در هور بود. این کمبود در شب عملیات و روزهای بعد، در سرعت انتقال موجهای بعدی نیرو و تثبیت مواضع تصرفشده اثر مستقیم گذاشت. ۴ - نیروهای درگیر[ویرایش]۴.۱ - ایرانسپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران هوانیروز ارتش واحدهای مهندسی رزمی و پشتیبانی آرایش کلی نیروهای ایرانی قرارگاه نجف ۱: یک لشکر از نیروی زمینی ارتش و سه لشکر و سه تیپ از سپاه قرارگاه نجف ۲: یک لشکر و یک تیپ از سپاه قرارگاه کربلا: سه لشکر و یک تیپ از نیروی زمینی ارتش و چهار لشکر و سه تیپ از سپاه قرارگاه نوح: یک لشکر و دو تیپ از سپاه قرارگاه ظفر: یگانهای احتیاط و فریب، متشکل از نیروهای مأمور از قرارگاههای دیگر در صورت نیاز ۴.۲ - عراقیگانهای ارتش عراق مستقر در هور و شرق و غرب دجله واحدهای پیاده، مکانیزه، زرهی و توپخانه یگانهای پدافندی و کمین مستقر در آبراهها و نیزارها نیروی هوایی و هوانیروز عراق یگانهای بهکارگیرنده جنگافزار شیمیایی ۵ - شرح عملیات[ویرایش]۵.۱ - آغاز عملیاتعملیات بدر در ساعت ۲۳ روز ۱۹ اسفند ۱۳۶۳ با رمز «یا فاطمهالزهرا» آغاز شد. در محور قرارگاه کربلا در جناح جنوبی، خط دفاعی عراق در همان ساعات اولیه شکسته شد و یگانهای ایرانی توانستند در برخی مناطق به سرعت پیشروی کنند. در محور قرارگاه نجف ۱ نیز نیروها پس از پیاده شدن از قایقها و عبور از موانع اولیه، در زمان مقرر حمله کردند و خط دشمن را شکستند. در این مرحله، عبور نیروهای موج نخست و سپس الحاق یگانها روی سیلبندها و مناطق تصرفشده، از اهداف تاکتیکی اولیه بود. در محور قرارگاه نجف ۲ (نصرت) در حوالی ترابه، مقاومت دشمن شدیدتر بود. با وجود آتش سنگین عراق، نیروهای ایرانی تا صبح جنگیدند و پاسگاه ترابه را تصرف کردند، هرچند کمبود نیرو و دشواری تثبیت مواضع، ادامه پیشروی را با مشکل روبهرو کرد. ۵.۲ - پیشروی به سمت دجلهپس از شکستن خطوط اولیه، یگانهای ایرانی به سمت ساحل شرقی دجله پیشروی کردند و در برخی نقاط موفق شدند مواضعی در پشت دجله یا در مجاورت آن بهدست آورند. با این حال، یکی از مشکلات اساسی از همین مرحله آشکار شد: فاصله زیاد، کمبود قایق، و فقدان عقبهای امن و پایدار برای نیروهایی که به عمق مواضع دشمن نفوذ کرده بودند. در نتیجه، انتقال بهموقع نیرو، مهمات و تجهیزات مهندسی برای تثبیت سرپلها با اختلال مواجه شد. ۵.۳ - تشدید مقاومت عراقبا روشنتر شدن محور اصلی تهاجم ایران، ارتش عراق بهتدریج تمرکز نیروهای خود را بر منطقه هور و دجله افزایش داد. پاتکهای سنگین زرهی، آتش متراکم توپخانه، حملات هوایی و تلاش برای قطع خطوط مواصلاتی نیروهای ایرانی، فشار شدیدی بر مواضع تازهتصرفشده وارد کرد. در این میان، بمباران پلها و معابر، بهویژه پلهای مورد استفاده برای انتقال نیرو و تخلیه مجروحان، مشکلات نیروهای ایرانی را افزایش داد. در روزهای میانی عملیات، برخی یگانهای ایرانی در غرب دجله یا در مواضع پیشدست بهصورت محاصرهشده قرار گرفتند. از جمله در محور لشکر ۳۱ عاشورا، نیروهای ایرانی در منطقهای موسوم به «کیسهای» تحت فشار شدید قرار گرفتند. در همین مرحله، مهدی باکری، فرمانده لشکر ۳۱ عاشورا، در جریان نبرد و تلاش برای ارزیابی و تثبیت وضعیت نیروها، کشته شد. ۵.۴ - کاربرد گسترده سلاح شیمیایییکی از عوامل مهم در فرسایش توان نیروهای ایرانی، استفاده گسترده عراق از جنگافزارهای شیمیایی بود. بنا بر روایتهای موجود، عراق در فاصله ۲۲ تا ۲۷ اسفند ۱۳۶۳ بارها از عوامل شیمیایی در منطقه نبرد و عقبه نیروهای ایرانی، بهویژه در جزایر مجنون و مسیرهای پشتیبانی، استفاده کرد. این حملات در کنار فشار توپخانه و نیروی هوایی، حفظ مواضع تصرفشده را دشوارتر ساخت. ۵.۵ - پایان عملیاتدر نهایت، با از دست رفتن بخشی از سرپلها، آسیبپذیری خطوط پدافندی و دشواری تداوم پشتیبانی، فرماندهی ایران تصمیم به عقبکشیدن نیروها از برخی مواضع گرفت. عملیات بدر پس از حدود هشت تا ده روز نبرد پایان یافت. هرچند عملیات به اهداف نهایی خود، از جمله تثبیت کامل در غرب دجله و قطع جاده العماره–بصره، نرسید، اما نیروهای ایرانی موفق شدند روستاهایی چون ترابه، لحوک، نهروان و فجره و بخشهایی از منطقه هور و جاده خندق را برای مدتی تصرف کنند و ضرباتی به یگانهای عراقی وارد آورند. ۶ - تلفات و خسارات[ویرایش]آمار دقیق تلفات عملیات بدر در منابع مختلف یکسان نیست. در برخی روایتهای ایرانی، تلفات ارتش عراق حدود ۱۵٬۰۰۰ کشته و زخمی و ۳٬۲۰۰ اسیر ذکر شده است. همچنین در برخی منابع، از انهدام شمار زیادی از تانکها، نفربرها، توپها و خودروهای نظامی عراق سخن رفته است. با این حال، ارزیابی مستقل و قطعی این آمار دشوار است و ارقام موجود باید با احتیاط نقل شوند. در سوی ایران نیز تلفات سنگینی وارد شد و شماری از فرماندهان برجسته کشته شدند. از جمله چهرههایی که در جریان عملیات بدر کشته شدند، میتوان به این افراد اشاره کرد: مهدی باکری، فرمانده لشکر ۳۱ عاشورا عباس کریمی، فرمانده لشکر ۲۷ محمد رسولالله ابراهیم جعفرزاده، فرمانده تیپ ۱۸ الغدیر ولیالله چراغچی عبدالحسین برونسی و شماری دیگر از فرماندهان و نیروهای سپاه، ارتش و بسیج علاوه بر تلفات مستقیم رزمی، حملات شیمیایی عراق موجب مصدومیت شمار زیادی از نیروهای ایرانی شد. در برخی گزارشها، تنها در هفته نخست، بیش از ۲٬۲۳۱ نفر مصدوم شیمیایی و ۳۲ نفر شهید بر اثر عوامل شیمیایی ثبت شدهاند. ۷ - نتیجه و پیامدها[ویرایش]از نظر نظامی، عملیات بدر به همه اهداف اصلی خود دست نیافت و نتوانست حضور ایران در غرب دجله را تثبیت کند یا جاده العماره–بصره را بهصورت پایدار قطع نماید. با این حال، این عملیات چند پیامد مهم داشت: ۷.۱ - پیامدهای نظامیگسترش تجربه ایران در نبردهای آبی–خاکی و عبور از آب تکامل استفاده از غواصان و شناسایی در مناطق آبگرفته آشکار شدن محدودیتهای ایران در حوزه پشتیبانی، ترابری، آتش دوربرد و پوشش هوایی برجسته شدن نقش فریب عملیاتی و تلاشهای اطلاعاتی در هور ۷.۲ - پیامدهای راهبردیپس از بدر، اجرای عملیات بزرگ در هور بهعنوان محور اصلی از دستور کار خارج شد، اما هور همچنان بهعنوان منطقه فریب، فشار و شناسایی اهمیت خود را حفظ کرد. اقدامات اطلاعاتی و مهندسی در هور بعدها در عملیات والفجر هشت نقش مهمی در فریب ارتش عراق و موفقیت ایران در جبهه فاو ایفا کرد. برخی منابع، بدر و خیبر را حلقههای مهمی در مسیر بلوغ تاکتیکی ایران در عبور از آب و عملیات در زمینهای آبگرفته میدانند. ۷.۳ - پیامدهای سیاسی و جنگیاز پیامدهای فوری عملیات، تشدید جنگ شهرها و گسترش جنگ نفتکشها بود. حملات موشکی و هوایی عراق به شهرهای ایران در همان مقطع تشدید شد. در سطح بینالمللی نیز نگرانی از تغییر توازن جنگ، به افزایش تحرکات سیاسی برای مهار جنگ انجامید. ۸ - ارزیابی[ویرایش]عملیات بدر در تاریخنگاری جنگ عراق با ایران، معمولاً عملیاتی با پیشروی اولیه قابل توجه اما نتیجه نهایی محدود توصیف میشود. این عملیات نشان داد که ابتکار عمل تاکتیکی ایران در انتخاب محیط نبرد و شیوه نفوذ در مناطق دشوارگذر، همچنان میتواند برای عراق چالشزا باشد؛ اما بدون برخورداری از پشتیبانی مؤثر، قایق و تجهیزات ترابری کافی، آتش مناسب، و توان تثبیت سریع سرپلها، تبدیل دستاوردهای اولیه به موفقیت راهبردی دشوار است. از این منظر، بدر علاوه بر اهمیت میدانی، از حیث درسآموختههای عملیاتی نیز جایگاه مهمی در تجربه نظامی ایران دارد. ردههای این صفحه : شهدای عملیات بدر (استان مازندران) | عملیات های نظامی جنگ عراق با ایران
|
||||||||||||||||||
