واقعه حرّه
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
واقعه حَرّه از خونینترین و تکاندهندهترین رویدادهای تاریخ صدر اسلام است که در ۲۸ ذیحجه سال ۶۳ هجری قمری در منطقهای سنگلاخی به نام
حَرّه واقِم، در شرق مدینه رخ داد. این واقعه در پی قیام مردم مدینه علیه خلافت
یزید بن معاویه و اعزام سپاهی از شام به فرماندهی
مسلم بن عقبه مری روی داد و با شکست کامل مدافعان شهر و سه روز قتلعام، غارت و هتک حرمت در مدینه پایان یافت. بسیاری از مورخان این حادثه را پس از
واقعه کربلا بزرگترین فاجعه دوران اموی دانستهاند.
[ویرایش]
قیام مردم مدینه علیه یزید محصول مجموعهای از عوامل سیاسی، اقتصادی، اعتقادی و روانی بود که طی دو سال پس از واقعه کربلا به اوج رسید. پس از شهادت
امام حسین در سال ۶۱ هجری، فضای مدینه به شدت متأثر از افشاگریهای بازماندگان کربلا شد. سخنان
حضرت زینب و
امام سجاد در شام و سپس در مدینه، چهره حکومت اموی را نزد افکار عمومی مخدوش کرد. این افشاگریها تنها جنبه عاطفی نداشت، بلکه مشروعیت سیاسی یزید را زیر سؤال میبرد. در همین فضا، مردم مدینه هیئتی از بزرگان خود را برای بررسی وضعیت خلیفه به دمشق فرستادند. اعضای این هیئت پس از بازگشت، از رفتارهای یزید ـ از جمله شرابخواری، سگبازی، سرگرمیهای غیرشرعی و بیتوجهی به ظواهر دینی ـ سخن گفتند. این گزارشها موجی از خشم عمومی ایجاد کرد و مسئله «فسق خلیفه» به موضوعی جدی در مدینه تبدیل شد. از سوی دیگر، سیاستهای اقتصادی حکومت اموی نیز نارضایتی ایجاد کرده بود. اموالی موسوم به «
صوافی» که پیشتر در اختیار برخی از
انصار بود، به عنوان اموال اختصاصی خلیفه مصادره شد. این اقدام به ویژه برای انصار که خود را صاحبان اصلی مدینه میدانستند، تحقیرآمیز تلقی شد. در چنین شرایطی،
عبدالله بن زبیر در مکه علیه یزید اعلام مخالفت کرده بود. مردم مدینه نیز تحت تأثیر فضای اعتراضی، یزید را از خلافت خلع کردند و با عبدالله بن زبیر بیعت نمودند. این اقدام به معنای خروج رسمی مدینه از
حاکمیت امویان بود.
[ویرایش]
پس از اخراج حدود هزار نفر از وابستگان اموی از مدینه، یزید تصمیم به سرکوب قاطع گرفت. او سپاهی حدود دوازده هزار نفره از شام به فرماندهی مسلم بن عقبه مری به حجاز اعزام کرد. مسلم بن عقبه از فرماندهان سالخورده اما سختگیر اموی بود و به دلیل خشونت شدید، در برخی منابع «مُسرِف» خوانده شده است. سپاه شام در نزدیکی مدینه با نیروهای مدافع شهر روبهرو شد. مردم مدینه برای دفاع از شهر در منطقه حره واقم موضع گرفتند و خندقی حفر کردند تا مانع ورود سپاه شوند. با این حال، با مشورت
عبدالملک بن مروان و بر اساس برخی گزارشها با راهنمایی
طایفه بنیحارثه، سپاه شام توانست از نقطهای عبور کند و وارد شهر شود. مقاومت مدافعان به سرعت درهم شکست. پس از سقوط خطوط دفاعی، مدینه عملاً در اختیار سپاه شام قرار گرفت. مسلم بن عقبه بنا بر دستور یزید اعلام کرد که شهر به مدت سه روز برای سپاهیان مباح است.
[ویرایش]
سه روز پس از سقوط مدینه، یکی از تاریکترین دورههای تاریخ این شهر رقم خورد. منابع تاریخی گزارش دادهاند که قتلعام گستردهای رخ داد. شمار کشتهشدگان در منابع مختلف بین چهار هزار تا ده هزار نفر ذکر شده است. در میان آنان حدود هشتاد نفر از
صحابه پیامبر و حدود هفتصد نفر از حافظان قرآن گزارش شدهاند. علاوه بر کشتار، گزارشهایی از تعرض گسترده به زنان مدینه نقل شده است. برخی منابع تاریخی از باردار شدن شمار زیادی از زنان بدون شوهر در پی این حوادث سخن گفتهاند. همچنین بیاحترامی به
مسجدالنبی و فضای حرم پیامبر در برخی گزارشها آمده است. این رخداد ضربهای سنگین به جایگاه معنوی مدینه وارد کرد و تصویر حکومت اموی را در ذهن بسیاری از مسلمانان تیرهتر ساخت. حتی برخی مورخان اهل سنت این واقعه را خطایی بزرگ در کارنامه سیاسی یزید دانستهاند.
[ویرایش]
امام علی بن الحسین در زمان واقعه حره در مدینه حضور داشت، اما در قیام نظامی شرکت نکرد. تحلیلهای تاریخی این عدم مشارکت را ناشی از چند عامل میدانند: نخست، آگاهی از عدم توازن قوا و پیشبینی شکست قیام؛ دوم، عدم تمایل به پیوند خوردن با جریان سیاسی عبدالله بن زبیر که اهداف آن با خط مشی اهل بیت متفاوت بود. در جریان هجوم سپاه شام، خانه امام سجاد به پناهگاهی امن تبدیل شد. نقل شده است که حدود چهارصد نفر از زنان و کودکان، حتی از خاندان
مروان بن حکم، در خانه ایشان پناه گرفتند. این اقدام نشاندهنده جایگاه معنوی و اعتماد عمومی به امام بود. بر اساس برخی گزارشها، یزید دستور داده بود به امام آسیبی نرسد. مسلم بن عقبه نیز با احترام با امام برخورد کرد. روایتهایی درباره بیعت اجباری امام نقل شده است، اما شماری از پژوهشگران این گزارشها را ساخته جریانهای مخالف یا وابسته به امویان دانستهاند.
[ویرایش]
واقعه حره در نگاه بسیاری از مورخان، نشانهای از تعمیق بحران مشروعیت در خلافت اموی است. این حادثه تنها یک شورش محلی نبود، بلکه تقابل میان دو برداشت از اسلام سیاسی را نمایندگی میکرد: اسلامی مبتنی بر ارزشهای نخستین و اسلامی در خدمت تثبیت قدرت سیاسی. در برخی منابع آمده است که فرماندهان سپاه شام این سرکوب را «انتقام خون عثمان» یا حتی «قصاص کشتههای بدر» میدانستند. چنین تعبیرهایی بیانگر تداوم تعصبات قبیلهای و احیای روحیه جاهلی در قالب خلافت اموی تلقی شده است. در مقابل، برخی نویسندگان متأخر کوشیدهاند این اقدام را در چارچوب اصل حفظ وحدت مسلمانان و اطاعت از خلیفه توجیه کنند. با این حال، گستردگی خشونت و آسیب وارد شده به شهر پیامبر، این توجیهات را در نگاه بسیاری از تحلیلگران با چالش جدی مواجه کرده است. واقعه حره، در کنار کربلا، یکی از نقاط عطف تاریخ سیاسی اسلام به شمار میآید و نشاندهنده فاصله عمیق میان آرمانهای اولیه جامعه اسلامی و واقعیتهای قدرت در نیمقرن پس از رحلت پیامبر است.
